Η Μικρά Ασία & οι «συνωστισμοί» της

http://wp.me/pPn6Y-gZG

*Στην ανάρτηση γίνεται, επίσης, αναφορά στις τρομερές σφαγές που διαπράχτηκαν και εναντίον μουσουλμάνων των Βαλκανίων, οι οποίες -συνήθως- δεν αναφέρονται στα ιστορικά βιβλία δίπλα στις σφαγές των χριστιανών, ούτε καταδικάστηκαν από τους Δυτικούς με τον τρόπο που καταδικάστηκαν οι σφαγές εναντίον χριστιανών (πριν τα βίντεο & σε άλλα σημεία).

Ξεχνιούνται αυτά; 

Τα διεθνή «παιχνίδια»,

οι υπέρμετρες πολιτικές φιλοδοξίες,

οι πολιτικές & «συμμαχικές» προδοσίες,

οι παλιές όμορφες & άσχημες στιγμές,

αυτά που έμειναν πίσω,

οι σφαγές, ο πόνος του αποχωρισμού,

ο ξεριζωμός, ο θάνατος.

Πώς να ξεχαστούν;

Great_Fire_of_Smyrna

*

[…] Το πρωί της 9ης Σεπτεμβρίου 1922 κατά τις 11 η ώρα, άρχισαν ν’ ακούγονται κραυγές τρόμου. […]

[…] Το βράδυ της 9ης Σεπτεμβρίου άρχισε η λεηλασία και η σφαγή.[…]

[…] Ο πληθυσμός άρχισε να φεύγει, στην αρχή λίγοι, υστέρα όλο και περισσότεροι, ωσότου η φυγή εξελίχθηκε σε πραγματικό πανικό. […]

[…] Η τελευταία θέα της δύσμοιρης πόλεως τη χαραυγή εκείνη ήταν τεράστια σύννεφα πού ολοένα μεγάλωναν και κατέβαιναν προς τον λιμένα, μια στενή λωρίδα παραλίας κατειλημμένη από μια μεγάλη μάζα ανθρώπων — ένα πλήθος πού ολοένα μεγάλωνε, έχοντας πίσω του τη φωτιά και μπροστά του τη θάλασσα… […]*

*έγινε, δηλαδή, «συνωστισμός»… … …

Η Αγγλική Κυβέρνησις ευκόλως θα εννοήση ότι

εάν ο Ελληνικός Στρατός υποχωρήση εκ τωνσημερινών αυτού θέσεων,

προστατευουσών τους πληθυσμούς της Μικράς Ασίας 

και των Στενών του Ελλησπόντου

ού μόνον θα εκτεθώσιν οι Χριστιανικοί ούτοι πληθυσμοί 

εις τας φρικαλεότητας της Κεμαλικής επιδρομής

αλλά η Τουρκική αλαζονεία προ ουδενός θα αναχαιτισθή 

και η Κεμαλική πρόοδος δεν θα κρατηθή 

ούτε εις τα υπό της Συνθήκης των Σεβρών οριζόμενα όρια

ούτε εις την Σμύρνηναλλά θα καταλάβη τα Στενά“.

(Χαρακτηριστικό απόσπασμα

από επιστολή του Έλληνα Πρωθυπουργού Δ. Γούναρη

προς το Βρετανό Υπουργό επί των Εξωτερικών

Λόρδον Κώρζον. 10/23 Φεβρουαρίου 1922).

*                                                                                                               *                                                                                                  *

14-08-1922

[…] πριν 90 χρόνια, ο Ελληνικός Στρατός δέχτηκε αιφνιδιαστική σφοδρή επίθεση σε τρία μέτωπα, στην αμυντική γραμμή περί το Αφιόν Καραχισάρ (περιοχή ευθύνης του Α΄Σώματος Στρατού).

Από την 6η πρωινή ώρα, το τουρκικό βαρύ πυροβολικό βομβάρδιζε τον τομέα της ΙV Mεραρχίας, νότια-νοτιοδυτικά του ποταμού Ακάρ (παραποτάμου του ποταμού Σαγγάριου) και τον τομέα της Ι Μεραρχίας,  μαχομένης δυτικά της ΙV Μεραρχίας (νότια του Ακάρ Ντάγ). Συγχρόνως, το Τουρκικό Σώμα Ιππικού, αφού είχε κατορθώσει μέσα από δύσβατες χαράδρες του ποταμού Ακάρ να αχθεί προς δυσμάς, χωρίς να γίνει αντιληπτό από την Ελληνική στρατιωτική ηγεσία, επιτέθηκε κατά του δεξιού πλευρού και των νώτων των μαχομένων Ελληνικών Μεραρχιών (Ι και IV), απέκοψε αυτές από τις γραμμές του ανεφοδιασμού και των εφεδρειών των και κατέστρεψε τμήμα της σιδηροδρομικής γραμμής Αφιόν Καραχισάρ-Σμύρνης.

Η τουρκική επίθεση στα πιό πάνω μέτωπα ήταν καταιγιστική και καθόρισε αποφασιστικά την έκβαση του πολέμου.

Η νέα (δύο μόλις μηνών) ηγεσία της Στρατιάς Μικράς Ασίας δεν είχε προλάβει να συμπτύξει το Μέτωπο μήκους 800 περίπου χιλιομέτρων και να αναδιατάξει τις διατιθέμενες δυνάμεις, σύμφωνα με την υποβληθείσα έκθεση του διοικητού της Αρχιστράτηγου Γ. Χατζανέστη . Το σχέδιον Χατζανέστη γιά την αιφνιδιαστική προέλαση προς Κωνσταντινούπολη που είχεν ορισθεί γιά την 14η Ιουλίου 1922, δεν είχε καταστεί δυνατό να υλοποιηθεί, ίσως, λόγω της επιδειχθείσης ατολμίας της Ελληνικής Κυβέρνησης.

Η σειρά των πολεμικών γεγονότων που ακολούθησαν είναι σήμερα, λιγότερο ή περισσότερο, γνωστή.

Πέντε Ελληνικές Μεραρχίες (οι πιό πάνω και οι V, VII και ΙΧ) αναγκάστηκαν σε άτακτη υποχώρηση, εγκλωβίστηκαν στην κοιλάδα του Αλή Βεράν στις 17 Αυγούστου 1922 και εκεί έδωσαν την ομώνυμη μεγαλύτερη και φονικότερη μάχη του υποχωρητικού πολέμου.

Τα 2/3 αυτών αιχμαλωτίστηκαν (μεταξύ των αιχμαλωτισθέντων περιλαμβάνονταν και οι διοικητές των Α’ και Β΄Σωμάτων Στρατού, Υποστράτηγοι Ν. Τρικούπης και Κ. Διγενής).

Υπολείμματα των 5 Ελληνικών Μεραρχιών, υπό τον Συνταγματάρχη Γαρδίκα, διέφυγαν την αιχμαλωσία και τελικά διασώθηκαν (σε κακή κατάσταση) στην Σμύρνη. Το Γ΄Σώμα Στρατού δεν μετείχε ουσιαστικά στον υποχωρητικό πόλεμο του Αυγούστου του 1922. Ένεκα όμως της άτακτης υποχώρησης των Α΄και Β΄ Σωμάτων Στρατού, αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει τον τομέα ευθύνης του (περιοχή Εσκή Σεχήρ – Σεϊντή Γαζή), ώστε να μην αποκοπεί εντός της Μικράς Ασίας από τον, προελαύνοντα προς δυσμάς, Τουρκικό Στρατό και να διαπεραιωθεί στην Ανατολική Θράκη με απόλυτη τάξη.

Στις 28 Αυγούστου 1922 δεν υπήρχε πια ελληνικός στρατός στην […] κοιτίδα […] του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας. Η Σμύρνη είχε παραδοθεί στις φλόγες (και στον «συνωστισμό»…) και οι ελληνικοί πληθυσμοί της «καθ΄ημάς Ανατολής» ζούσαν το δικό τους δράμα…

Μιχάλης Βάρδας

*

Ο αφανισμός των Χριστιανών της Σμύρνης μέσα από τη διήγηση του Προξένου των Η.Π.Α George Horton

…Η γυναίκα μου κι εγώ βρισκόμαστε στο Σεβδίκιοϊ, ένα Ελληνικό χωριό πού απέχει μερικά μίλια απ’ τη Σμύρνη, επάνω στην Οθωμανική Σιδηροδρομική γραμμή, όταν έφθασαν ειδήσεις ότι ο Ελληνικός στρατός έπαθε σοβαρές ήττες. Οι φήμες αυτές δεν έγιναν στην αρχή πιστευτές, διαδίδονταν όμως ολοένα περισσότερο επίμονα και έφερναν στον πληθυσμό την αγωνία και το φόβο.

Τελικά η διήγηση έγινε βεβαιότητα. Έφτασαν επίσημες ειδήσεις ότι ο Ελληνικός Στρατός είχε υποστεί μια τρομερή και ανεπανόρθωτη ήττα και ότι τίποτε δεν εμπόδιζε πλέον τους Τούρκους να κατέβουν στην παραλία. Ο πληθυσμός άρχισε να φεύγει, στην αρχή λίγοι, υστέρα όλο και περισσότεροι, ωσότου η φυγή εξελίχθηκε σε πραγματικό πανικό.

Η πόλη είχε γεμίσει σχεδόν από πρόσφυγες απ’ το εσωτερικό. Οι περισσότεροι απ’ τους πρόσφυγες αυτούς ήταν μικροί αγροκτηματίες πού είχαν ζήσει στα αγροκτήματα πού είχαν κληρονομήσει από τους προγόνους τους από πολλές γενεές. Οι προγονοί τους είχαν εγκατασταθεί στη Μικρά Ασία πριν οι Τούρκοι αρχίσουν ν’ αναπτύσσονται σε έθνος. Ήταν παιδιά της γης αυτής, ικανοί να ζήσουν και να περιθάλπτουν τους εαυτούς των μέσα στα μικρά τους σπίτια και πάνω στα λίγα στρέμματα γης τους, έχοντας η κάθε οικογένεια την αγελάδα της, το γαϊδούρι της και την κατσίκα της. Παρήγαν μάλιστα και καπνό, σύκα, σταφύλια χωρίς σπόρο, και άλλα προϊόντα για εξαγωγή. Ήσαν πολύ έμπειροι στο να καλλιεργούν και να επεξεργάζονται τις καλύτερες ποιότητες καπνού σιγαρέττων και την ανεκτίμητη σταφίδα, της οποίας η Μικρά Ασία παρήγαγε τελευταία την καλύτερη ποιότητα του κόσμου.

Το πολύτιμο αυτό στοιχείο των γεωργών πού αποτελούσε τη σπονδυλική στήλη της ευημερίας της Μικράς Ασίας μετατράπηκε σε επαίτες, πού εξαρτώνταν αποκλειστικά απ’ την ευσπλαγχνία των Αμερικανών.

Έφθαναν κατά χιλιάδες στη Σμύρνη και σε όλο το μήκος της παραλίας.

Γέμιζαν όλες τις εκκλησίες και τα σχολεία και τις αυλές της Χριστιανικής Ενώσεως Νέων και Νεανίδων, καθώς και τα σχολεία της Αμερικανικής Ιεραποστολής. Κοιμούνταν ακόμα και στους δρόμους. Πολλοί έφευγαν κατά τις πρώτες κείνες μέρες επάνω σε ατμόπλοια και ιστιοφόρα. Τα καΐκια, στο λιμένα φορτωμένα με τους πρόσφυγες και τις αποσκευές τους αποτελούσαν ένα γραφικό θέαμα.

Και υστέρα άρχισαν να φτάνουν οι ηττημένοι, σκονισμένοι και ρακένδυτοι Έλληνες στρατιώτες κοιτάζοντας ίσια μπροστά τους σαν υπνοβάτες πού περπατούσαν. Πολλοί απ’ αυτούς —οι πιο τυχεροί— κάθονταν επάνω σε Ασσυριακά κάρρα, πού ήταν διάδοχοι των πρωτόγονων οχημάτων, των χρησιμοποιουμένων την εποχή του Ναβουχοδονόσορα.

Σε ένα ατέλειωτο ρεύμα διέσχιζαν την πόλη και τραβούσαν για το σημείο της παραλίας, όπου είχε αποσυρθεί ο Ελληνικός στόλος. Βάδιζαν σιωπηλά σαν φαντάσματα, χωρίς να κοιτάζουν ούτε δεξιά, ούτε αριστερά. Κάπου κάπου μερικοί στρατιώτες εξαντλημένοι ολότελα, έπεφταν χάμω δίπλα στο δρόμο ή μπροστά σε μια πόρτα. Άκουσα πώς μερικούς απ’ αυτούς τους επήραν μέσα στα σπίτια και τους έντυσαν με πολιτικά ρούχα και πώς έτσι γλύτωσαν μερικοί. Άκουσα, επίσης, την πολύ πιθανή διήγηση πώς άλλοι στρατιώτες πού εξαντλήθηκε η αντοχή τους προτού να μπουν μέσα στην πόλη, βρέθηκαν αργότερα με κομμένο το λαιμό τους. Και υστέρα ακούσαμε τελικά πώς οι Τούρκοι πλησίαζαν στην πόλη.

[…]

…Το πρωί της 9ης Σεπτεμβρίου 1922 κατά τις 11 η ώρα, άρχισαν ν’ ακούγονται κραυγές τρόμου. Βγαίνοντας στην πόρτα του προξενείου είδα ένα πλήθος από πρόσφυγες, οι περισσότεροι γυναίκες, έτρεχαν κατατρομαγμένοι προς το Προξενείο προσπαθώντας να εύρουν καταφύγιο μέσα σ’ αυτό και ότι δεν τους άφηναν να μπουν οι δυο ή τρεις ναύτες πού ήσαν προορισμένοι για την υπεράσπιση της προξενικής περιουσίας.

Έσφαξαν ολόκληρες οικογένειες…

Ένα βλέμμα απ’ την ταράτσα πού είχε θέα προς την προκυμαία, εξηγούσε αμέσως την αιτία του τρόμου τους. Το Τουρκικό ιππικό εγέμιζε την προκυμαία πηγαίνοντας προς τους στρατώνες του, πού ήταν κοντά στο Διοικητήριο (Konak) στην άλλη άκρη της πόλεως. Ήταν ρωμαλέοι άνδρες και παρήλαυναν με πλήρη τάξη. Φαίνονταν πώς ήταν καλοθρεμμένοι και ξεκούραστοι. Πολλοί απ’ αυτούς ήταν του Μογγολικού εκείνου τύπου πού βλέπει κανείς ανάμεσα στους Μωαμεθανούς της Μικρας Ασίας.

Το βράδυ της 9ης Σεπτεμβρίου άρχισε η λεηλασία και η σφαγή. Πυροβολισμοί ακούονταν όλη τη νύχτα σε διάφορα μέρη της πόλης και το άλλο πρωί Αμερικανοί υπήκοοι εκ γενετής, άνδρες και γυναίκες, άρχισαν να αναφέρουν ότι είχαν ιδεί πτώματα πεταμένα χάμω στους δρόμους στο εσωτερικό της πόλης.

[…]

Η τελευταία θέα της δύσμοιρης πόλεως τη χαραυγή εκείνη ήταν τεράστια σύννεφα πού ολοένα μεγάλωναν και κατέβαιναν προς τον λιμένα, μια στενή λωρίδα παραλίας κατειλημμένη από μια μεγάλη μάζα ανθρώπων — ένα πλήθος πού ολοένα μεγάλωνε, έχοντας πίσω του τη φωτιά και μπροστά του τη θάλασσα, και ένας ισχυρότατος στόλος διασυμμαχικών πολεμικών πλοίων, ανάμεσα στα όποια υπήρχαν δυο Αμερικάνικα αντιτορπιλικά, αγκυροβολημένα σε μικρή απόσταση απ’ την προκυμαία πού παρακολουθούσαν.

Τη στιγμή πού το αντιτορπιλλικό απομακρυνόταν απ’ την τρομερή σκηνή και ερχόταν στο σκοτάδι, οι φλόγες πού τώρα λυσσομανούσαν επάνω σε μια εκτεταμένη περιοχή της πόλεως, δυνάμωναν διαρκώς σε λαμπρότητα παρουσιάζοντας μια σκηνή απαίσιας και τρομερής μεγαλοπρέπειας. Ιστορικοί και αρχαιολόγοι εδήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν παρά μόνο ένα γεγονός στα χρονικά του κόσμου πού θα μπορούσε να συγκριθεί ως προς την αγριότητα, την έκταση και ως προς όλα τα στοιχεία φρίκης, σκληρότητας και ανθρώπινου πόνου προς την καταστροφή της Σμύρνης και του Χριστιανικού πληθυσμού της απ’ τους Τούρκους, κι’ αυτό ήταν η καταστροφή της Καρχηδόνος απ’ τους Ρωμαίους.

Πραγματικά στην Σμύρνη, τίποτε δεν έλειπε σχετικά με την θηριωδία, την ακολασία, τη σκληρότητα και όλη τη μανία του ανθρώπινου πάθους, το όποιο εξ αιτίας της ολοκληρωτικής αναπτύξεώς του κατεβάζει το ανθρώπινο γένος σε επίπεδο χαμηλότερο κι απ’ το πιο σκληρότερο και φρικτότερο επίπεδο του κτήνους.

Γιατί καθ’ όλη τη διάρκεια του διαβολικού αυτού δράματος οι Τούρκοι λήστευαν και βίαζαν. Ακόμα και ο βιασμός μπορεί να κατανοηθεί σαν ένα ορμέμφυτο της φύσεως, ακαταγώνιστο ίσως, όταν τα πάθη εξαπλώνονται άγρια μέσα σε έναν λαό χαμηλής νοοτροπίας και κατώτερου πολιτισμού, αλλά ο επανειλημμένος βιασμός γυναικών και κοριτσιών δεν ημπορεί ν’ αποδοθεί ούτε σε θρησκευτική μανία, ούτε σε κτηνώδη πάθη.

Ένα απ’ τα δυνατότερα συναισθήματα πού πήρα μαζί μου απ’ τη Σμύρνη ήταν το συναίσθημα της ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος…

George Horton, Η Κατάρα της Ασίας

Πηγή1/  Πηγή2, όπου και το διαβάσαμε

[Οι υπογραμμίσεις & οι διορθώσεις (δημοτική), δικές μας ]

*

—————————————————————————————————————————————————-

*

Σμύρνη: Η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης 1900-1922

(Smyrna, the destruction of a cosmopolitan city)

Ντοκιμαντέρ της Μαρίας Ηλιού

Ιστορικός Σύμβουλος: Αλέξανδρος Κιτροέφ

*θα το βρείτε λίγο παρακάτω / είναι το 1ο στην ενότητα των βίντεο

Η σκηνοθέτις Μαρία Ηλιού και ο ιστορικός σύμβουλος Αλέξανδρος Κιτροέφ, μετά από τέσσερα χρόνια έρευνας, παρουσιάζουν ένα ιστορικό ντοκιμαντέρ για τη Σμύρνη, με άγνωστο οπτικό υλικό από αμερικανικά και ευρωπαϊκά αρχεία.

Το ιστορικό ντοκιμαντέρ και η παράλληλη έκθεση στο μουσείο Μπενάκη είναι μεγάλης σημασίας όχι μόνο γιατί το ελληνικό κοινό θα δει άγνωστες εικόνες από τη Σμύρνη αλλά και γιατί συγχρόνως οι δύο συνεργάτες, φέρνουν μια νέα ματιά στον τρόπο με τον οποίο διηγούνται την ιστορία. Ενενήντα χρόνια μετά την καταστροφή, οι δυο συνεργάτες θέλουν να τιμήσουν τον κόσμο που χάθηκε το 1922 αλλά και συγχρόνως την επιστήμη της ιστορίας.

Ιστορικοί από την Αμερική και την Ευρώπη μιλούν για την μεγάλη Ιστορία ενώ Σμυρνιοί, πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς, αφηγούνται τις προσωπικές τους ιστορίες. Μάλιστα, τρεις από αυτούς, ξετυλίγουν οικογενειακές μικροιστορίες σε σχέση με τα γεγονότα, από την Ελληνική, την Αρμενική και την Τουρκική πλευρά, από τα χρόνια του κοσμοπολιτισμού ως τα χρόνια της καταστροφής.

Το ντοκιμαντέρ και η ομώνυμη φωτογραφική έκθεση τεκμηριώνονται με σπάνιο φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό που σταχυολογήθηκε από αρχεία της Αμερικής και της Ευρώπης. Για πρώτη φορά δημοσιεύονται άγνωστες εικόνες της Σμύρνης από ιδιωτικές συλλογές, όπως αυτή του Pierre De Gigord, και από τα αρχεία της Library of Congress, του Πανεπιστημίου του Princeton και του Harvard, του Near East Relief, του Imperial War Museum, της Pathe, του Albert Kahn Fondation και άλλων ιδρυμάτων της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Για την ηχητική επένδυση της ταινίας η μοντέρ Αλίκη Παναγή χρησιμοποίησε ήχους εποχής προκειμένου να ζωντανέψουν τα γεγονότα, ενώ ο μουσικός Νίκος Πλατύραχος, βασίστηκε σε τραγούδια από τη Σμύρνη και επιτυχίες της εποχής για να συνθέσει την πρωτότυπη μουσική του.

Το ντοκιμαντέρ και η φωτογραφική έκθεση βασίζονται στην ιδέα ότι η Σμύρνη παρ’ όλο που καταστράφηκε με τραγικό τρόπο κατά κάποιο τρόπο εξακολουθεί να υπάρχει. Εξακολουθεί να είναι μια ιδέα, ένας τρόπος ζωής, που έχει να κάνει με τον κοσμοπολιτισμό, τη Σμύρνη της χαράς της ζωής αλλά και των θρήνων. Τη Σμύρνη μπορεί να την έχει κανείς πάντα μαζί του.

Το ντοκιμαντέρ προβάλλεται στο πλαίσιο της ομότιτλης έκθεσης που φιλοξενεί το Μουσείο Μπενάκη. http://www.benaki.gr/

Παραγωγή:Ελληνική
Σκηνοθέτης: Μαρία Ηλιού
Επιμέλεια: Μαρία Ηλιού
Ιστορικός Σύμβουλος: Αλέξανδρος Κιτροέφ
Μουσική: Νίκος Πλατύραχος
Μοντάζ: Αλίκη Παναγή
Διεύθυνση Φωτογραφίας: Allen Moore
Παραγωγή: ΠΡΩΤΕΑΣ μη κερδοσκοπική εταιρεία

 

*

Από τις δυό πλευρές του Αιγαίου

http://wp.me/pPn6Y-gZv

Από τις δυό πλευρές του Αιγαίου

Ο Διωγμός και η Ανταλλαγή των πληθυσμών της Τουρκίας και της Ελλάδας το 1922-1924. Ιστορικοί από την Αμερική, την Ευρώπη, την Ελλάδα και την Τουρκία, μιλούν για την μεγάλη Ιστορία ενώ πρόσφυγες, πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς, και από τις δύο πλευρές του Αιγαίου, αφηγούνται τις προσωπικές τους ιστορίες. Οι οικογενειακές μικροιστορίες εκτυλίσσονται στα παράλια της Μικράς Ασίας, στον Πόντο και την Καππαδοκία, αλλά και τη βόρειο Ελλάδα και την Κρήτη.

Από τις δυό πλευρές του Αιγαίου
Πρωτότυπος τίτλος: Από τις δυό πλευρές του Αιγαίου
Χώρα: Ελλάδα – Έτος: 2012 – Διάρκεια: 88 – Είδος: Ντοκιμαντέρ
Σκηνοθεσία: Μαρία Ηλιού 
Πρεμιέρα: 12/09/2013
ΑΙΘΟΥΣΕΣ ΠΡΟΒΟΛΗΣ

[…]

*

Η σκηνοθέτις Μαρία Ηλιού και ο ιστορικός Αλέξανδρος Κιτροέφ, που παρουσίασαν το 2012 στο Μουσείο Μπενάκη αλλά και στους κινηματογράφους το έργο ΣΜΥΡΝΗ, Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΜΙΑΣ ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ 1900-1922, παρουσιάζουν τώρα στους κινηματογράφους, το δεύτερο μέρος με τίτλο ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΥΟ ΠΛΕΥΡΕΣ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ σε σχέση με το Διωγμό και την Ανταλλαγή των πληθυσμών της Τουρκίας και της Ελλάδας το 1922-1924, φέρνοντας πίσω στο κοινό άγνωστες εικόνες ξεχασμένες σε «κλειστά» αρχεία από την Αμερική και την Ευρώπη αλλά και μια νέα οπτική.

Το μέρος δεύτερο ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΥΟ ΠΛΕΥΡΕΣ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ βασίζεται στην ιδέα ότι έφτασε η στιγμή να αναγνωρίσουμε πως τα παιδιά και τα εγγόνια των ελληνορθόδοξων και μουσουλμάνων προσφύγων, μπορούν να διηγηθούν από κοινού τις ιστορίες τους. Πως έφτασε η στιγμή να διηγηθούμε ολόκληρη την ιστορία και από τις δυο πλευρές του Αιγαίου και όχι μόνο τη μισή.

Το ιστορικό ντοκιμαντέρ θα προβάλλεται καθημερινά από τις 12 Σεπτεμβρίου στους κινηματογράφους ΕΛΛΗ & ΚΗΦΙΣΙΑ 1-2 CINEMAX-CYTA στην ΑΘΗΝΑ, Κυριακές πρωί στο ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ στην Πειραιώς), στον κινηματογράφο ΟΛΥΜΠΙΟΝ στη ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ και στον κινηματογράφο ATLAS στην οδό του Πέρα (Istiklal) στην Κωσταντινούπολη. Οι δυο συνεργάτες θέλουν να τιμήσουν τον κόσμο που έχασε τις εστίες του από το 1922-1924 αλλά και συγχρόνως την επιστήμη της ιστορίας.

Ιστορικοί από την Αμερική, την Ευρώπη, την Ελλάδα και την Τουρκία, μιλούν για την μεγάλη Ιστορία ενώ πρόσφυγες, πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς, και από τις δύο πλευρές του Αιγαίου, αφηγούνται τις προσωπικές τους ιστορίες. Οι οικογενειακές μικροιστορίες εκτυλίσσονται στα παράλια της Μικράς Ασίας, στον Πόντο και την Καππαδοκία, αλλά και τη βόρειο Ελλάδα και την Κρήτη. Μάλιστα δύο από τους ομιλητές, η Καλλιόπη, κόρη ελληνορθόδοξων προσφύγων από την Καππαδοκία, διηγείται την ιστορία της στα Τουρκικά και ο Husnu, γιός Μουσουλμάνων προσφύγων από την Κρήτη διηγείται την ιστορία της οικογένειάς του στα Κρητικά.

Το ντοκιμαντέρ τεκμηριώνεται με σπάνιο φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό που σταχυολογήθηκε από αρχεία της Αμερικής και της Ευρώπης. Για πρώτη φορά δημοσιεύονται άγνωστες εικόνες του Διωγμού και της Ανταλλαγής από τα αρχεία της Library of Congress, του Πανεπιστημίου του Princeton, του Ερυθρού Σταυρού της Γενεύης αλλά και του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού, του Save the Children Fund, του Albert Kahn Fondation, του πανεπιστημίου της Minnesota αλλά και άλλων ιδρυμάτων της Ελλάδας και του εξωτερικού. Επίσης για πρώτη φορά θα δούμε μερικές από τις χαμένες φωτογραφίες του μεγάλου Αμερικανού φωτογράφου Lewis Hine, εικόνες από το κλειστό για χρόνια αρχείο του Near East Relief καθώς και φιλμικό υλικό από την χαμένη ταινία της YMCA στη Μικρά Ασία και την Ελλάδα από το αρχείο του Robert Davidian. Tο άγνωστο οπτικό αρχειακό υλικό διασώθηκε και συντηρήθηκε από τον μη κερδοσκοπικό οργανισμό ΠΡΩΤΕΑΣ & PROTEUS NY INC και τους χορηγούς του.

Η μοντέρ εικόνας και ήχου Αλίκη Παναγή για την ηχητική επένδυση της ταινίας χρησιμοποίησε ήχους εποχής προκειμένου να ζωντανέψουν τα γεγονότα, ενώ ο μουσικός Νίκος Πλατύραχος, βασίστηκε σε τραγούδια εποχής από τη Μικρά Ασία και την Ελλάδα για να συνθέσει την πρωτότυπη μουσική του.

Εκτός από τις προβολές για το κοινό από τις 12 Σεπτεμβρίου 2013, θα γίνονται και προβολές για σχολεία πρωινές ώρες και μετά τη λήξη των προβολών για το κοινό, ολόκληρο το 2013 και 2014.

*

Ένα κείμενο της Μαρίας Ηλιού

Ο ΞΕΡΙΖΩΜΟΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΥΟ ΠΛΕΥΡΕΣ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

Εδώ και χρόνια δεν μπορώ να ξεχάσω αυτήν την εικόνα: Σε έναν ήσυχο κήπο, το θετό μου πατέρα, τον Τάκη που με μεγάλωσε μετά το θάνατο του πατέρα μου, του Σμυρνιού Ανδρέα, να μου διηγείται πως στην ηλικία των επτά, είδε ξαφνικά τον δικό του πατέρα, Έλληνα προύχοντα του Πόντου, νεκρό, να αιωρείται κρεμασμένος από ένα δέντρο στην αυλή του διοικητηρίου της Κερασούντας. Η καρδιά μου –ήμουν ίσως δέκα χρονών- κόντευε να σπάσει από τη φρίκη.

Και ύστερα ερχόταν η διήγηση πως ο μικρός Τάκης τότε, κατάφερε να σωθεί και να φύγει κρυφά από τον Πόντο με τη βοήθεια ενός Τούρκου γείτονα.

Για πολλά χρόνια για τη δική μας οικογένεια υπήρχε μόνο η Καταστροφή και ο πόνος του Διωγμού των δικών μας ανθρώπων. Η υπόσχεση στον Τάκη όταν έφευγα για σπουδές κινηματογράφου στην Ιταλία να κάνω κάποτε μια ταινία για τον Διωγμό έμεινε για τρεις δεκαετίες ανεκπλήρωτη.

Λίγα χρόνια μετά τη γέννηση της κόρης μου, σε ένα ταξίδι σε ένα Φεστιβάλ κινηματογράφου στην Σμύρνη, είδα με έκπληξη τον οικονομολόγο Muffit Bodur να δακρύζει μιλώντας για το πως αναγκάστηκε η Μουσουλμανική οικογένεια της γυναίκας του να φύγει από τη Θεσσαλονίκη με την Ανταλλαγή των Πληθυσμών του 1923.

Όταν άρχισα να ζω και να εργάζομαι πιο πολύ στο εξωτερικό παρά στην Ελλάδα, μετά από έρευνα σε διάφορα αρχεία, όπως το αρχείο του Ερυθρού Σταυρού στη Γενεύη, πολλές από τις βεβαιότητες που είχα από παλιά κατέρευσαν. Σίγουρα οι διαδοχικοί διωγμοί των Ελλήνων από την Μικρά Ασία ήταν τρομακτικά τραγικοί και βίαιοι με αποκορύφωμα τον μεγάλο διωγμό του ‘22 και σε νούμερα που ξεπερνούν το εκατομμύριο μόνο για το 1922 αλλά και η αναγκαστική αναχώρηση των μουσουλμάνων από την Ελλάδα κατά τη διάρκεια της Ανταλλαγής- κάτι που συνήθως δεν σκεφτόμαστε από αυτήν την πλευρά του Αιγαίου- ήταν επίσης μια ιστορία ξεριζωμού.

Η παλιά μου επιθυμία και υπόσχεση να κάνω μια ταινία για τον Διωγμό των δικών μας ανθρώπων, άρχισε να ολοκληρώνεται μέσα μου: Nαι θα ήταν μια ταινία για τον Διωγμό αλλά θα ήταν συγχρόνως και μια ταινία για την Ανταλλαγή των πληθυσμών της Τουρκίας και της Ελλάδας, τόσο των Ελλήνων ορθοδόξων, όσο και των Τούρκων μουσουλμάνων.

Η ευκαιρία ήρθε πριν από λίγα χρόνια όταν στην Αμερική την ίδια περίοδο που δουλεύαμε για το Σμύρνη: Η Καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης, ανακάλυψα άγνωστα φιλμάκια και φωτογραφίες από το Διωγμό αλλά και από την Ανταλλαγή των πληθυσμών.

Συγχρόνως είχε ήδη ξεκινήσει από Το Ταξίδι, το Ελληνικό Όνειρο στην Αμερική ( παρουσιάστηκε στο Μουσείο Μπενάκη το 2007), μια ευτυχισμένη συνεργασία με τον ιστορικό Αλέξανδρο Κιτροέφ. Συνεχίσαμε να συνεργαζόμαστε για τη Σμύρνη αλλά και για το Από τις δυο πλευρές του Αιγαίου και για τα επόμενα τέσσερα χρόνια ήταν σα να σκάβαμε το ίδιο τούνελ από δυο διαφορετικές πλευρές. O Αλέξανδρος από τη μεριά του ιστορικού και εγώ από την μεριά του κινηματογραφιστή που οι εικόνες γίνονται μέσα του αφηγηματικό υλικό.

Κι έτσι έφτασε η στιγμή να μιλήσουμε τόσο για τον Διωγμό όσο και για την Ανταλλαγή, τιμώντας τον κόσμο που χάθηκε, τον κόσμο που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τις εστίες του, αλλά επίσης τιμώντας και την επιστήμη της ιστορίας.

Το ντοκιμαντέρ και η έκθεση αυτή παρουσιάζονται 90 χρόνια μετά τον Διωγμό του 1922.

Από τη μια φέρνουμε πίσω τις ξεχασμένες εικόνες σε κλειστά ντουλάπια από Ευρωπαϊκά και Αμερικανικά αρχεία, από την άλλη μια νέα προσέγγιση στην ιστορία του Διωγμού και της Ανταλλαγής: Mια οπτική που κρατά αποστάσεις τόσο από μια εθνικιστική αφήγηση όσο και από νεώτερες απόπειρες που υπερτονίζουν τις κοινές εμπειρίες ξεχνώντας τις διαφορές. Ξεχνώντας πως πριν την Ανταλλαγή ζήσαμε ένα Διωγμό.

Αυτή η ταινία εκπληρώνει μια υπόσχεση αλλά έγινε και με την πεποίθηση πως δεν υπάρχει προνόμιο στον πόνο.

Συγχρόνως η ταινία έγινε με την πεποίθηση και την ανάγκη της αναγνώρισης ότι οι Μικρασιάτες πρόσφυγες που έφτασαν στην Ελλάδα με τραγικές συνθήκες το 1922, πρόσφεραν πολλά σε αυτήν χώρα μεταμορφώνοντας την για πολλές δεκαετίες με τη διαφορετική τους ματιά και με τη δημιουργικότητά τους.

H προηγούμενη, πρόσφατη ταινία και έκθεση Σμύρνη και η νέα Από τις δυο πλευρές του Αιγαίου λειτουργούν ανεξάρτητα αλλά και αποτελούν μια ενότητα.

Η πρώτη μιλούσε για τους Έλληνες και τους Αρμένιους που χάθηκαν στην Καταστροφή αλλά συγχρόνως θύμιζε ότι η Σμύρνη είναι μια πόλη και μια έννοια που συνδέεται με τον κοσμοπολιτισμό και τη χαρά της ζωής. Η δεύτερη που διηγείται την ιστορία του Διωγμού και του ξεριζωμού, έγινε με την ελπίδα πως τόσα χρόνια μετά τα δραματικά γεγονότα του 1922-1924 μπορούμε να διηγηθούμε ολόκληρη την ιστορία και από τις δυό πλευρές του Αιγαίου.

Ελπίζω πραγματικά πως έφτασε η στιγμή να αναγνωρίσουμε πως τα παιδιά και τα εγγόνια των προσφύγων και από τις δυό μεριές της θάλασσας μπορούν να διηγηθούν από κοινού τις ιστορίες τους, έτσι όπως με τα συχνά ταξίδια στο Αιγαίο, με την ειρήνη ανάμεσα στα δυό κράτη, μας δίνεται η δυνατότητα να δούμε με μια νέα ματιά την ιστορία μας.

*

Ένα ιστορικό κείμενο του Αλέξανδρου Κιτροέφ
ΔΙΩΓΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ
Τουρκία – Ελλάδα: 1922-1924

H ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
Εξορίες και Διωγμοί: 1912-1922

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912-13 έφεραν το τέλος της Οθωμανικής εξουσίας στα Βαλκάνια και οδήγησαν χιλιάδες πρόσφυγες να περάσουν τα νέα εθνικά συνόρα που δημιουργήθηκαν. Περίπου 300,000 Μουσουλμάνοι μετακινήθηκαν δυτικά προς την Ανατολία. Όμως επειδή οι τοπικές διαφορές παρέμεναν, η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Οθωμανική Αυτοκρατορία άρχισαν να εξετάζουν την περίπτωση επίσημων πληθυσμιακών αναταλλαγών. Οι συνθήκες του πολέμου εμπόδισαν την εφαρμογή τέτοιων σχεδίων.

Η άνοδος του Τουρκικού εθνικισμού κατά διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου οδήγησαν στον εκτοπισμό μη-Μουσουλμανικών πληθυσμών μέσα στην Οθωμανική επικράτεια. Οι αρχές εγκατέστησαν τους Μουσουλμάνους πρόσφυγες από τα Βαλκάνια σε περιοχές στα παράλια της Μικράς Ασίας για να ασκήσουν πίεση στους Ελληνορθόδοξους κάτοικους της περιοχής. Οι εθνοτικές συγκρούσεις επιδεινώθηκαν με την δράση άτακτων ενόπλων Μουσουλμανικών ομάδων, τους τσέτες. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, Χριστιανοί Οθωμανοί υπήκοοι κατατάχθηκαν στα τάγματα εργασίας και στάλθηκαν στο εσωτερικό της χώρας όπου έκανα καταναγκαστικά έργα κάτω από θανατηφόρες συνθήκες. Στις ανατολικές περιοχές της Αυτοκρατορίας έγιναν μεγάλης κλίμακας διωγμοί Αρμενίων και Ποντίων προς τα νότια που ήσαν ουσιαστικά πορείες θανάτου που κόστισαν χιλιάδες ζωές.

Η δυναμική παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου στο συνέδριο ειρήνης στις Βερσαλλίες όπου οι Συμμαχικές Δυνάμεις έθεσαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία υπό τον έλεγχο τους, σήμανε πως δώθηκε στην Ελλάδα ο πολιτικο-στρατιωτικός έλεγχος της Σμύρνης και της γύρω περιοχής. Επιθέσεις από ατάκτους Μουσουλμάνους υποχρέωσαν τον Ελληνικό στρατό να τους καταδιώξει στην ενδοχώρα όπου αντιμετώπισε τον Τουρκικό εθνικιστικό στρατό που είχε επικεφαλή τον Μουσταφά Κεμάλ ο οποίος είχε απορρίψει την εξουσία του Σουλτάνου.

Η Ελληνική στρατιωτική ήττα στο τέλος του Ελληνο-Τουρκικού πολέμου του 1919-1922 υποχρέωσε χιλιάδες Έλληνες της Μικράς Ασίας να ακολουθήσουν τον στρατό που υποχωρούσε προς δυσμάς. Με την είσοδο του Τουρκικού στρατού και των ενόπλων ατάκτων μέσα στη Σμύρνη εξαπολύθηκε κύμα βίας κατά του Χριστιανικού πληθυσμού και των προσφύγων από την ενδοχώρα. Η βία κορυφώθηκε με την φωτιά που κατέστρεψε την Ελληνική και την Αρμενική συνοικία της πόλης.

ΙΙ: ΔΙΩΓΜΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ & ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ (1922-1924)

Μετά την φωτιά και μετά από πολλές καθυστερήσεις γιατί τα Συμμαχικά πλοία αρνήθηκαν να βοηθήσουν τους πρόσφυγες διότι κρατούσαν «ουδέτερη» στάση, οι ηλικιωμένοι, οι γυναίκες και τα παιδιά που επέζησαν μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα. Χιλιάδες από αυτούς έφτασαν σε κατάσταση εξαθλίωσης στον Πειραιά και τα άλλα λιμάνια. Την ίδια περίοδο χιλιάδες Ελληνες άνδρες μεταφέρθηκαν στα τάγματα εργασίας στην ενδοχώρα από όπου πολλοί δεν επέστρεψαν ποτέ.

Μετά την σύναψη της Ελληνο-Τουρκικής ειρήνης, αντιπρόσωποι των δύο χωρών συναντήθηκαν υπο την αιγίδα των Μεγάλων Δυνάμεων για να αποφασίσουν την μοίρα των περίπου 100 με 120 χιλιάδων ομήρων και των Ελληνο-Ορθόδoξων πληθυσμών που περέμεναν στην Τουρκία. Επικεφαλής της Ελληνικής αντιπροσωπείας ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος και της Τουρκικής ο Ισμέτ Πασάς.

Η Ελλάδα και η Τουρκία υπέγραψαν την συνθήκη της Λωζάννης το 1923 που θέσπισε την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών ανάμεσα στις δύο χώρες με βάση την θρησκεία. Η ανταλλαγή πληθυσμών θεωρήθηκε ως λύση στο πρόβλημα της παρουσίας μειονοτήτων σε αυτές τις δύο γειτονικές χώρες. Όλοι οι Ελληνο-Ορθόδοξοι πληθυσμοί της Μικράς Ασίας θα μεταφερόντουσαν στην Ελλάδα και όλοι οι Μουσουλμάνοι της Ελλάδας θα μεταφερόντουσαν στην Τουρκία. Οι μόνες εξαιρέσεις στην ανταλλαγή ήσαν οι Ελληνο-Ορθόξοι που ζούσαν στην Κωνσταντινούπολη και τα νησιά Ιμβρος και Τένεδος και οι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης.

Η «ανταλλαγή» ήταν κατά πολύ μια εκ των υστέρων αναγνώριση του γεγονότος πως χιλιάδες Ελληνες της Μικράς Ασίας είχαν ξεριζωθεί και είχαν φύγει απο την Τουρκία. Ο συνολικός αριθμός προσφύγων που έφθασε στην Ελλάδα ήταν 1,3 εκατομμύρια αλλά από αυτούς 1.100.000 εκδιώχθηκαν και μόνο 180.000 ανταλλάχθηκαν λόγω της Συνθήκης της Λωζάννης. Οι Μουσουλμάνοι που έφυγαν από την Ελλάδα μετά το 1923 με την Συνθήκη ήταν περίπου 355.000.

Ανεξάρτητα απο την γεωπολιτική της λογική, η συνθήκη της Λωζάννης προξένησε ανείπωτα βάσανα και κακουχίες και για τους δυο πληθυσμούς. Το κριτήριο της θρησκείας παρέβλεπε το γεγονός πως πολλοί Ελληνο-Ορθόδοξοι ήταν τουρκόφωνοι και πολλοί Μουσουλμάνοι μιλούσαν μόνο Ελληνικά καθώς και πως ο υποχρεωτικός χαρακτήρας της ανταλλαγής με βάση συγκεκριμένα κριτήρια, αγνοούσε τις δικές τους επιλογές. Η εχθρότητα και οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες και στις δύο πλευρές του Αιγαίου και o καημός για τις χαμένες τους πατρίδες επιβεβαιώνουν το ανθρώπινο κόστος της ανταλλαγής.

III: ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΑΤΡΙΔΑ

Στην Ελλάδα, οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν μέσα και γύρω απο τις μεγάλες πόλεις και στις επαρχίες από όπου είχαν φύγει οι Μουσουλμάνοι στην Κρήτη και Βόρεια Ελλάδα. Στην Τουρκία εγκαταστάθηκαν κυρίως στα παράλια της Μικράς Ασίας. Το εγχείρημα της εγκατάστασης ήταν δυσκολότερο στην Ελλάδα, και η Κοινωνία των Εθνών δημιούργησε την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων για τον συντονισμό των Ελληνικών και Διεθνών οργανώσεων, όπως για παράδειγμα το Near East Relief που φρόντιζε ορφανά Ελληνόπουλα στη Μικρά Ασία και συνέχισε το έργο της στην Ελλάδα.

Οι ανταλλαγμένοι πληθυσμοί σιγά σιγά ξεπέρασαν όλα τα εμπόδια, παρά τις δυσκολίες που συνάντησαν στην προσπάθειά τους να φτιάξουν μιά νέα ζωή σε ένα ξένο και συχνά εχθρικό περιβάλλον. Μέσα σε λίγα χρόνια είχαν ριζώσει και άρχισαν να συμβάλλουν στη πρόοδο της νέας τους πατρίδας. Οι πρόσφυγες έφεραν στην Ελλάδα γνώσεις και ειδικότητες καθώς και το εργατικό δυναμικό που οδήγησε σε μια έκρηξη οικονομικής δραστηριότητας και εκβιομηχάνισης. Οι πρόσφυγες συνέβαλλαν επίσης στον εμπλουτισμό της καλλιτεχνικής και πολιτιστικής ζωής της χώρας. Στην Τουρκία οι μουσουλμάνοι πρόσφυγες ήταν και αυτοί πολύτιμο εργατικό δυναμικό ενώ η απουσία των Ελλήνων δημιούργησε κενό που οδήγησε στην εμφάνιση της Τουρκικής επιχειρηματικής τάξης.

ΔΙΑΣΧΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΙΓΑΙΟ

Οι εκτοπισμένοι πληθυσμοί και τα παιδιά τους δημιούργησαν μια προσφυγική ταυτότητα που τους βοήθησε να αντιμετωπίσουν το τραύμα της υποχρεωτικής μετανάστευσης. Οι μνήμες των χαμένων πατρίδων έπαιξαν μεγάλο ρόλο στη δημιουργία προσφυγικής ταυτότητας μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο που είχε την ίδια γλώσσα και θρησκεία. Το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών στην Ελλάδα και το Ίδρυμα της Συνθήκης της Λωζάννης στην Τουρκία συνέβαλλαν στην διατήρηση της κληρονομιάς και της μνήμης των προσφύγων και των ανταλλαγμένων πληθυσμών. Τις τελευταίες δεκαετίες μια νέα έννοια μνήμης και νοσταλγίας έχει αναδυθεί και οι απόγονοι των προσφύγων κάνουν τακτικά επισκέψεις στις ιδιαίτερες πατρίδες των προγόνων τους στην Ελλάδα και την Τουρκία.

ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ

Ομιλητές στο ντοκιμαντέρ: Βruce Clark (συγγραφέας του βιβλίου Δυο Φορές Ξένος και βασικός ομιλητής της ταινίας), Αλέξανδρος Κιτροέφ (Haverford College), Θάνος Βερέμης (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Renee Hirschon (Oxford, Saint Peter’s College), Sano Halo, Ελένη Mπαστέα (New Mexico University και τρίτης γενιάς, με καταγωγή από τη Σμύρνη) ο εκλιπών Χάρης Ψωμιάδης (Queens College, NYC) και ο Caglar Keyder (Bogazizi University)

Συντελεστές ταινίας
Σενάριο – Σκηνοθεσία: Μαρία Ηλιού
Ιστορικός Σύμβουλος: Αλέξανδρος Κιτροέφ
Μουσική: Νίκος Πλατύραχος
Μοντάζ: Αλίκη Παναγή
Διεύθυνση Φωτογραφίας: Allen Moore
Ηχολήπτης: John Zecca
Μιξάζ: Γιώργος Μικρογιαννάκης
Διεύθυνση Παραγωγής: Πάρις Μπουρλέτος, Melissa Hibbard
Bοηθός Σκηνοθέτη & Διεύθυνση Παραγωγής στην Τουρκία: Αννα Μαρία Ασλάνογλου
Special Effects: Γιώργος Μανωλόπουλος, Ρουσέλος Αραβαντινός, Άσπα Παπαζαχαρία, Ben Pollard
Γραφιστικά: Ντόρα Πικιώνη
Παραγωγή: ΠΡΩΤΕΑΣ μη κερδοσκοπική εταιρεία
Διάρκεια ντοκιμαντέρ: 88’.

MΑΡΙΑ ΗΛΙΟΥ
H Mαρία Ηλιού είναι σεναριογράφος, σκηνοθέτης και παραγωγός. Ζει και εργάζεται στη Νέα Υόρκη και την Αθήνα. Γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στο Πανεπιστήµιο της Πάντοβα (Ιταλία) Λογοτεχνία και Φιλοσοφία, απ’ όπου αποφοίτησε µε άριστα και τιµητική διάκριση. Παράλληλα, σπούδασε σκηνοθεσία κινηµατογράφου στη σχολή Ipotesi Cinema, και µε υποτροφία του ιταλικού κράτους έκανε µεταπτυχιακές σπουδές στη Ρώµη. Εργάστηκε σε πολλές µεγάλου µήκους ταινίες ως βοηθός σκηνοθέτη των Giuseppe και Bernardo Bertolucci στην Ιταλία. Το 2003 κέρδισε ένα βραβείο καριέρας Fulbright που την έφερε στη Νέα Υόρκη, όπου συνεργάστηκε µε τη Marketa Kimbrell στο Directors Workshop στο New York University, Tisch School of Arts. Συνεργάστηκε επίσης με τη Laurie Hutzler στο Λος Άντζελες για τα σενάρια των ταινιών της.

Έχει ιδρύσει την κινηµατογραφική εταιρεία παραγωγής Πόλη-Πλοίο Φιλµς και τις μη κερδοσκοπικές εταιρείες Πρωτέας και Proteus NY Inc. Eίναι µέλος της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου και της Ευρωπαϊκής Ακαδηµίας Κινηµατογράφου. Στις αρχές του 2012 παρουσίασε στην Ελλάδα τις τελευταίες της ταινίες ΣΜΥΡΝΗ: Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΜΙΑΣ ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ 1900-1922 και ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΥΟ ΠΛΕΥΡΕΣ ΤΟΥ ΑΓΑΙΟΥ, Διωγμός και ανταλλαγή πληθυσμών, Τουρκία-Ελλάδα, 1922-1924 στο Μουσείο Μπενάκη, ενώ επιμελήθηκε συγχρόνως δύο εκθέσεις βασισμένες στο ανέκδοτο φωτογραφικό υλικό των ταινιών της από αμερικανικά και ευρωπαϊκά αρχεία, με τη συνεργασία του ιστορικού Αλέξανδρου Κιτροέφ. Το 2007 παρουσίασε στην Ελλάδα την ταινία της TO TAΞΙΔΙ: ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΟΝΕΙΡΟ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ και πάλι στο Μουσείο Μπενάκη, όπου επιμελήθηκε και την ομώνυμη φωτογραφική έκθεση καθώς και το βιβλίο με ιστορικό σύμβουλο τον Αλέξανδρο Κιτροέφ. Στην Αμερική, το TO TAΞΙΔΙ παρουσιάστηκε στο Metropolitan Museum of Art, επιλέχθηκε από το American Film Institute στην Ουάσιγκτον ως μία από τις καλύτερες ευρωπαϊκές ταινίες της χρονιάς και συμπεριλήφθηκε στη European Showcase.

Η Μαρία Ηλιού έχει σκηνοθετήσει επίσης τις ταινίες: ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ, ΜΙΑ ΕΡΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ (βραβείο καλύτερης ταινίας µεγάλου µήκους στο ∆ιεθνές Φεστιβάλ Κινηµατογράφου του Χιούστον, ΗΠΑ, 2002), Τρεις εποχές (βραβείο καλύτερης ταινίας µεγάλου µήκους στο ∆ιεθνές Φεστιβάλ Κινηµατογράφου του Βούρτσµπουργκ στη Γερµανία, 1997, και τρία βραβεία στο Φεστιβάλ Eλληνικού Kινηµατογράφου στη Θεσσαλονίκη, 1996), STOP THE BOMBS, ΑΙΓΑΙΟ , ΠΑΡΑΘΥΡΟ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ (βραβείο Ινστιτούτου Luce στη Ρώµη, 1992) και ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ (βραβείο ελληνικού Υπουργείου Πολιτισµού, 1988).

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΙΤΡΟΕΦ
Ο Αλέξανδρος Κιτροέφ είναι καθηγητής ιστορίας στο Haverford College και έχει επικεντρώσει τις µελέτες του στην ταυτότητα της σύγχρονης Ελλάδας και του ελληνισµού της ∆ιασποράς, αντλώντας το υλικό του από ένα ευρύ πεδίο κοινωνικής ιστορίας, από την πολιτική, τον αθλητισµό κ.ά. Γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στην Αγγλία, όπου έκανε το διδακτορικό του στο Πανεπιστήµιο της Οξφόρδης το 1984. Υπήρξε καθηγητής στο Τµήµα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Queens College της Νέας Υόρκης, στο Πρόγραµµα Ελληνικών Σπουδών και στο Τµήµα Ιστορίας του Πανεπιστηµίου του Πρίνστον, καθώς και στο Ωνάσειο Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του New York University. Από το 1996 διδάσκει στο Haverford College στην Πενσιλβάνια.
Την περίοδο 2004-2012 συνεργάστηκε με τη σκηνοθέτη Μαρία Ηλιού ως ιστορικός σύμβουλος για τις ταινίες TO TAΞΙΔΙ: ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΟΝΕΙΡΟ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ, ΣΜΥΡΝΗ: Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΜΙΑΣ ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ 1900-1922 και ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΥΟ ΠΛΕΥΡΕΣ ΤΟΥ ΑΓΑΙΟΥ, Διωγμός και ανταλλαγή πληθυσμών, Τουρκία-Ελλάδα, 1922-1924, καθώς και για τις αντίστοιχες φωτογραφικές εκθέσεις και τα φωτογραφικά λευκώματα.
Το 2011-2012 διετέλεσε Venizelos Chair of Modern Greek Studies στο Αμερικανικό Κολλέγιο DEREE στην Αθήνα. Είναι µέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού Journal of the Hellenic Diaspora (Περιοδικό της ελληνικής ∆ιασποράς) από το 1980. Έχει τιμηθεί με πολλές διακρίσεις, που περιλαμβάνουν βραβείο διδασκαλίας από το Haverford College, και με χορηγίες για τις έρευνές του από το Social Science Research Council, τo Immigrant Learning Council και το Ford Presidential Library.
Έχει εκδώσει τέσσερα βιβλία: The Greeks in Egypt, 1919-1937 (Λονδίνο 1989), Griegos en America (Μαδρίτη 1992), Wrestling With the Ancients: Modern Greek Identity and the Olympics (Νέα Υόρκη 2004), Ελλάς Ευρώπη Παναθηναϊκός! 100 χρόνια ελληνικής ιστορίας (Νέα Υόρκη 2010). Έχει δημοσιεύσει συλλογή άρθρων του στον συλλογικό τόμο Wartime Jews: The Case of Athens (Αθήνα 1995). Έχει επίσης δηµοσιεύσει πολλά άρθρα και κείµενα σε συλλογικούς τόµους σχετικά µε την ιστορία των Ελλήνων στις Ηνωµένες Πολιτείες της Αµερικής και την ανατολική Μεσόγειο.

Πηγές: 7texni ( aegeandocumentary.org )

*

*

Πόντος και Αριστερά

-Tα κείμενά μας για τη Μικρασιατική Καταστροφή*

*( επιλογή / όλα τα κείμενα θα τα βρείτε εδώ )

(+ κάποια ενδιαφέροντα σχόλια που διαβάσαμε)

91 χρόνια  πριν, το δράμα της Ανατολής βρέθηκε στην κορύφωσή του. Οι ξενόδουλες κυβερνήσεις της Ελλάδας (κυρίως δεξιές μοναρχικές, αλλά κι οι βενιζελικές) υποταγμένες στους ξένους αφέντες επέτρεψαν να κυριαρχήσει στην Ανατολή μια από τις πιο αιματοβαμμένες εκδοχές του ρατσιστικού-μιλιταριστικού εθνικισμού: ο κεμαλισμός.  Καμιά σφαίρα δεν θα φτάσει από την Ελλάδα στους αντάρτες του Πόντου, γιατί το απαγόρευσαν οι Βρετανοί ιμπεριαλιστές. Θα απαγορευτεί στους Μικρασιάτες να δημιουργήσουν δικό τους στρατό για να προστατεύσουν την πατρίδα τους και να  αντισταθούν στους κεμαλιστές. Οι ξενόδουλοι-εξαρτημένοι  κυβερνήτες της Ελλάδας θα απαγορεύσουν τον ίδιο το λαό να σώσει τον εαυτό του ένοπλα. Τον παρέδωσαν με πλήρη συνείδηση για το τι θα ακολουθούσε  σε μια ακραία δολοφονική εθνικιστική μηχανή, αυτή του Μουσταφά Κεμάλ. Τη Σμύρνη την εγκατέλειψαν χωρίς να ρίξουν μια τουφεκιά, έστω για την τιμή των όπλων.

Γιουσουφακια βέβαια του κεμαλικού εθνικισμού και της παλαιοελλαδίτικης ξενοδουλείας υπήρξε και η ανόητη, επίσης ξενόδουλη, ψευτοαριστερά των Πουλιόπουλου-Μπεναρόγια, που ακολούθησε τότε μια δωσιλογική πολιτική. Αντί να προσπαθήσει να συμφιλιώσει τους λαούς της Μικράς Ασίας και να  οργανώσει ένοπλα τις χριστιανικές και μουσουλμανικές μάζες, ενάντια σε κάθε εθνικισμό, δημιουργώντας σοβιέτ στα μικρασιατικά χωριά και τις πόλεις έπαιξε το ρόλο της πέμπτης φάλαγγας-χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία βέβαια βέβαια- και του υποστηριχτή της κεμαλικής νίκης και κατά συνέπεια της βίας ενάντια στις άτυχες μειονότητες. Αυτή η στάση δεν έχει καμιά σχέση με την Αριστερά.  Είναι ένας απλός και γνήσιος αντιλαϊκός δωσιλογισμός.

Όμως η βασική ευθύνη βαραίνει τη Δεξια της Ελλάδας, τον Ιωάννη Μεταξά προσωπικά, το θεσμό της μοναρχίας, αλλά και τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που εγκατέλειψε το εγχείρημα της απελευθέρωσης των απειλούμενων ελληνικών, αρμενικών, ασσυροχαλδαϊκών και κιρκασιανών πληθυσμών στα χέρια των δεξιών ντεφετιστών,  των εθνικών απατεώνων-δολοφόνων του Λαϊκού Κόμματος.

Ελπίζοντας ότι θα είμαστε χρήσιμοι σε κάποιους συντρόφους μας, θυμίζουμε στην ανάρτησή μας αυτή μερικά απ’ τα άρθρα που έχουμε ανεβάσει για το θλιβερό αυτό ζήτημα, που ακόμα διχάζει την ελλαδική κοινωνία, προκαλώντας μεγάλη αμηχανία στους προσφυγικούς  πληθυσμούς (Πόντιους, Μικρασιάτες, Ανατολικοθρακιώτες) που ακόμα βιώνουν το ρατσισμό και την απόρριψη -αυτή τη φορά σε επίπεδο ιστορικής ερμηνείας και καθεστωτικής ιδεολογίας.

-Σφαγή της Σμύρνης: ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ!

-Κεμάλ Ατατούρκ, ο δολοφόνος!

-Μικρασιατική Καταστροφή: ένα έγκλημα της Δεξιάς

-Σμύρνη 1922: Συνωστισμός στην παραλία!

…για τη γενοκτονία των Ελλήνων της Oθωμανικής Αυτοκρατορίας

-88 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή

-1 Νοεμβρίου 1920: οι μοιραίες εκλογές που έκριναν την ιστορία

-Το ύστατο “ΟΧΙ” ενός μικρού ανθρώπου…

-”Ιός”: πίσω από την κουρτίνα!

-Τι Χίτλερ τι Γκαίτε, τι Ατατούρκ τι Ναζίμ Χικμέτ!

-Μικρασία : «Η μεγαλύτερη περιουσία είναι η μνήμη» …

-Τιμώντας τα θύματα της Μικρασιατικής Καταστροφής

-Σικάγο: Συνέδριο για τη Μικρασιατική Καταστροφή

-Το βιβλίο Ιστορίας και η Συνθήκη της Λωζάννης

-Η εκδίκηση των «αυτοχθόνων»

-Τα “κομμένα βιβλία”, η απωθημένη Ιστορία και η νεοελληνική υποκρισία

-Μουσείο Ατατούρκ στην πόλη που εγκαταστάθηκαν τα θύματά του

-Οι πρόσφυγες, η ακροδεξιά και … οι άλλοι

“Ακύρωση της Δίκης των Εξι” & ο ρόλος του Άρειου Πάγου

-Η Δίκη των Εξι και ο Κολοκοτρώνης

Κίνηση για Αναγνώριση της Γενοκτονίας από την Αυστραλία

-H ανομολόγητη πλευρά της ιστοριογραφίας

-Για το βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ’ δημοτικού (5)*

 

*( επιλογή / όλα τα κείμενα θα τα βρείτε εδώ )

.

4 Σχόλια

  1. Reblogged this on ΝΕΑ ΧΩΡΙΣ ΦΙΛΤΡΟ ΦΕΛΛΟΥ.

    Σχόλιο από satyrikon | 13/09/2013

  2. Το λάθος ξεκίνησε από το Βενιζέλο που εξετέλεσε την εντολή που έλαβε από τους Άγγλους. Οι Άγγλοι για να περιορίσουν τη δράση των Ιταλών και για δικά τους συμφέροντα, όπως η κυριαρχία των στενών, πρότειναν στο Βενιζέλο να αποδεχθεί την πρόταση, όπως και άλλες φορές ενήργησε με ρίσκο. Στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν εκτίμησε καλά τα πράγματα, γιατί δεν μπόρεσε να καταλάβει τις προθέσεις των ισχυρών και δεν του βγήκε. Η Ελλάς όσα επέτυχε μέχρι τότε τα πέτυχε, γιατί παράλληλα εξυπηρετούντο και τα συμφέροντα των συμμάχων. Ο Βενιζέλος έπρεπε να αρκεστεί στα κεκτημένα της συνθήκης των Σεβρών, γιατί ο ελληνικός στρατός μπορούσε να διατηρήσει και χωρίς την θέληση των συμμάχων τα κεκτημένα, αλλά ούτε και οι Τούρκοι δεν θα το διακινδύνευαν και ο ελληνισμός στη Μ. Ασία δεν θα ανταλλάσσετο. Ο Μεταξάς επειδή είδε το έργο το οποίο καλείτο να αναλάβει ήταν πέρα από τις δυνατότητες του Ελληνικού στρατού δεν μπήκε σε αυτή τη λογική του Βενιζέλου. Υπάρχουν και άλλες λεπτομέρειες, αλλά δεν δεν θέλω να επεκταθώ, όπως η μη ενίσχυση των Ποντίων, η μη χρήση του ανορθόδοξου πολέμου.Η ευθύνη ανήκει και στα δύο κόμματα βασικά, αλλά και στη στρατιωτική ηγεσία, γιατί δεν επέστησε τους κινδύνους του εγχειρήματος, προφανώς τυφλωθείσα από τις μέχρι τότε επιτυχίες.

    Σχόλιο από Κυριάκος Ιωαννίδης | 13/09/2013

  3. Κοινοποιώ εδώ ένα μηνυμα που άφησα σ’ ένα άρθρο του Χολέβα στο “Αντίβαρο”:

    ——————————————————————-

    ———————————————————-—-
    Κάτω τα χέρια από Χρυσόστομο Σμύρνης
    ————-————————————————-

    Βρείτε κάποιον άλλον να επικαλεστείτε.

    Ο Σμύρνης δολοφονήθηκε από τον Νουρεντίν πασά γιατί παρέμεινε στο ποίμνιό του, το οποίο εγκατέλειψε η τότε κυβέρνηση των Αθηνών στο έλεος των κεμαλικών συμμοριών.

    Γιατί τους απαγόρευσε να εξοπλιστούν και να δημιουργήσουν δικό τους μικρασιατικό στρατό, -γιατί αφόπλισε τις πολιτοφυλακές των Ελλήνων και Αρμενίων

    γιατί δεν είχε στείλει ούτε μια σφαίρα στους Πόντιους αντάρτες

    γιατί εξέδωσε νόμο τον Ιούλιο του 1922 με τον οποίο απαγόρευε την έξοδο από τη Μικρά Ασία των απειλούμενων πληθυσμών -γιατί δεν έκανε γραμμή άμυνας γύρω από τη Σμύρνη

    γιατί δεν υποχρέωσε τον Ιωάννη Μεταξά να ασκήσει το εθνικό του καθήκον, όταν αρνήθηκε την αρχιστρατηγεία του Μετώπου παραβιάζοντας τον στρατιωτικό του όρκο,

    γιατί όρισε αρχιστράτηγο τον Χ’ανέστη,

    γιατί υπονόμευσε το Μέτωπο αποστέλλοντας 20.000 στρατιώτες για να ….καταλάβουν την Κωσταντινούπολη -γιατί δεν έκανε σύμπτυξη του Μετώπου

    γιατί μόλις 4 μέρες μετά την επιτυχημένη επίθεση του Μουσταφά Κεμάλ αποφάσισε την άρον άρον εκκένωση της Μικράς Ασίας ενώ θα μπορούσε να υπερασπιστεί τη Σμύρνη έως ότου εκκενωθεί από τον άμαχο χριστιανικό πληθυσμό ή στην καλύτερη περίπτωση να κρατήσει τη Χερσόνησο της Ερυθραίας (Τσεσμές) και την χερσόνησο της Κυζίκου στο Βορρά, οι οποίες λόγω της τοπογραφίας και της ύπαρξης ενός πανίσχυρου ελληνικού ναυτικού ήταν απόρθητες -γιατί μετά την απόφαση ο Γούναρης τηλεγράφησε στον Αριστείδη Στεργιάδη να εγκαταλείψει τον απειλούμενο χριστιανικό πληθυσμό “για να μη δημιουργηθεί προσφυγικό πρόβλημα στην Αθήνα”

    γιατί απαγόρευσε τα ελληνικά πλοία που απέπλευσαν από το λιμάνι της Σμύρνης να πάρουν μαζί τους πρόσφυγες

    -και άλλα πάρα πολλά.

    Ο Χρυσόστομος Σμύρνης και οι «συν αυτώ αναιρεθέντες μάρτυρες», δηλαδή οι δεκάδες χιλιάδες αθώοι άμαχοι δολοφονήθηκαν από τους κεμαλικούς (ως κουρμπάνι για την πολιτική του Γούναρη, του Πρωτοπαπαδάκη και του Εξαδάχτυλου) εξ αιτίας την τότε εθνοπροδοτικής και αντιλαϊκής πολιτικής του Λαϊκού Κόμματος, αλλά και του Ελ. Βενιζέλου που εγκατέλειψε άνευ λόγου την προσπάθεια στη μέση (με τις εκλογές του 1920) και φυσικά του ανόητου ΣΕΚΕ-ΚΚΕ.

    Γι αυτό καλοί μου φίλοι “Κάτω τα χέρια από Χρυσόστομο Σμύρνης”. Ας δούμε πρώτα τις δικές μας ευθύνες και ας πούμε στους απογόνους των θυμάτων τους ένα μεγάλο συγγνώμη -όσοι βέβαια υποστηρίζουν αυτούς που άσκησαν τότε εξουσία ή βρέθηκαν γύρω απ’ αυτήν, τον Γούναρη, τον Μεταξά, τον Κωνσταντίνο, τον Πρωτοπαπαδάκη, τον Ελ. Βενιζέλο….

    Περισσότερα: http://www.antibaro.gr/article/8940, Ἀντίβαρο

    Σχόλιο από Γ. Σκληρός | 13/09/2013

  4. «Ο Έλλην στρατιώτης επολέμησεν. Η μομφή ήν του προσάπτουν τινές, ότι απορρίψας τον οπλισμόν του, άμα τη ενάρξει της Τουρκικής επιθέσεως, ετράπη εις φυγήν, δεν είναι αληθής. …. Με τη ποσότητα ηθικού ήν ενέκλειεν έτι η ψυχή του ημύνθη γενναίως των οχυρωμένων του θέσεων. Εάν εκάμφθη προ πενταπλασίου εχθρού εν τη αμύνη μιας ελαττωματικής γραμμής, εάν εν τη υποχωρήσει του επανικοβλήθη, οδηγηθείς ως οδηγήθη, αποκοπείς των συγκοινωνιών του, κυκλωθείς επανειλημμένως, μαχόμενος επί ημέρας προς όλα τα σημεία, εις μίαν άχαρι και ματαίαν προσπάθειαν, άνευ πυρομαχικών και άνευ τροφίμων, τούτο ούτε εκπληκτικόν, ούτε πρωτοφανές είναι. … Συνέβη εις στρατούς κάλλιον συγκροτημένους ή ο Ελληνικός και καλύτερους θεωρουμένους τούτου. Τα στρατηγικά σφάλματα άτινα διεπράχθησαν, εβάρυνον καταπληκτικώς επί της πλάστιγγος. Το μειωμένον ηθικόν συνέτεινεν, αλλά δεν έκρινεν … Κύρια αίτια της όλης ήττης ήσαν:
    1. Η εσφαλμένη εκλογή της αμυντικής τοποθεσίας εις την περιοχήν Αφιόν.
    2. Η έλλειψις σοβαράς στρατηγικής εφεδρείας εις την εξέχουσαν του Αφιόν.
    3. Η εσφαλμένη διεύθυνσις του υποχωρητικού αγώνος, από Αφιόν προς Τουμλού Μπουνάρ, το και σπουδαιότερον».

    «Η Μικρασιατική Ήττα»
    Αντισυνταγματάρχης Κ.Δ. Κανελλόπουλος,

    Σχόλιο από Ζ.Χ. | 13/09/2013

     

    Πηγή: pontosandaristera – 

    Πόντος και Αριστερά

*

Διαβάσαμε στη Βικιπαίδεια >>>

Μικρασιατική καταστροφή

eleuthero_vima, 02.09.1922_

Πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Ελεύθερο Βήμα της 2 Σεπτεμβρίου 1922. Η κοινή γνώμη αγνοούσε την ταχύτητα της κατάρρευσης στου ελληνικού στρατού στο μέτωπο. Τα νέα για την εγκατάλειψη των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στην τύχη τους και οι θηριωδίες που ακολούθησαν έφτασαν σαν κεραυνός εν αιθρία.

.

Με τον όρο Μικρασιατική καταστροφή περιγράφεται περισσότερο η τελευταία φάση της Μικρασιατικής εκστρατείας, δηλαδή το τέλος του «ελληνοτουρκικού πολέμου του 1918-22», η φυγή από την Τουρκία της ελληνικής διοίκησης, που είχε εγκατασταθεί στα δυτικά μικρασιατικά παράλια, στη Σμύρνη, κατά τη Συνθήκη των Σεβρών, (αμέσως μετά τηνανακωχή του Μούδρου), όπως και η σχεδόν άτακτη υποχώρηση του ελληνικού στρατού μετά την κατάρρευση του μετώπου, και η γενικευμένη πλέον εκδίωξη μεγάλου μέρους τους ελληνογενούς πληθυσμού από τη Μικρά Ασία, που είχε όμως ξεκινήσει πολύ νωρίτερα (δείτε σχετικά Συνθήκη του 1914, που είχε συνομολογήσει ο Ε. Βενιζέλος) και που είχε διακοπεί με την «ανακωχή του Μούδρου».

.

Τα γεγονότα αυτά είχαν ως αποτέλεσμα, μετά τη Καταστροφή της Σμύρνης, και της Ανακωχής των Μουδανιών, που συνομολογήθηκε στην ομώνυμη πόλη (11 Οκτωβρίου 1922), και την ένα μήνα μετά, εκκένωση της χερσονήσου της Καλλίπολης (στις 11 Νοεμβρίου) από το εκεί ελληνογενές στοιχείο, με την «υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών» που ακολούθησε στη συνέχεια, μέχρι το 1924, απ΄ όλη τη Μικρά Ασία και τον ερχομό 1,5 εκατομμυρίων ελληνογενών προσφύγων στην Ελλάδα, να επιφέρουν την τελεία καταστροφή του Θρακικού και Μικρασιατικού ελληνισμού μαζί με του Πόντου. Ο πλήρης απολογισμός της καταστροφής αυτής που συντελέσθηκε ιστορικά σε δύο περιόδους, (αμφότερες τετραετίες), 19141918 και 19201924 είναι πράγματι πολύ δύσκολος. Οι αρπαγές και οι λεηλασίες σπιτιών και περιουσιών, οι γεωργικές και κτηνοτροφικές καταστροφές, το γκρέμισμα σχολείων, ναών και άλλων ευαγών ιδρυμάτων, η χρεοκοπία και καταστροφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων με τον παράλληλο ευτελισμό κάθε ανθρώπινης αξιοπρέπειας που περιλαμβάνονται μαρτυρικοί βασανισμοί αιχμαλώτων, βιασμοί και ηθική οδύνη υπό το κλίμα του τρόμου και της απειλής του θανάτου, αλλά και οι ατέλειωτες πορείες αιχμαλώτων, στα περιώνυμα «τάγματα εργασίας», με άγνωστο αριθμό ανθρώπων που χάθηκαν σ΄ αυτά, οι σφαγές, οι θηριωδίες μέχρι και οι εκτελέσεις επί των αποφάσεων των τουρκικών δικαστηρίων της «Ανεξαρτησίας» δεν έχουν μέχρι σήμερα ερευνηθεί πλήρως.

Η εκστρατεία

Αμέσως μετά τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου πολέμου πραγματοποιήθηκε διάσκεψη στο Παρίσι, όπου αποφασίστηκε η παραχώρηση της περιοχής της Σμύρνης στην Ελλάδα. Ύστερα από αυτή την απόφαση η 1η μεραρχία του Ελληνικού στρατού υπό τις διαταγές του συνταγματάρχη Ζαφειρίου αποβιβάστηκε στη Σμύρνη στις 2 Μαΐου του 1919. Στους επόμενους μήνες συγκροτήθηκε στρατιωτική μεραρχία με έδρα την Σμύρνη υπό τον συνταγματάρχη Μαζαράκη. Οι Τούρκοι όμως αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν την συνθήκη και ξεκίνησαν ανταρτοπόλεμο με αποτέλεσμα η απόβαση του Ελληνικού στρατού να μετατραπεί σε εκστρατεία.

Στη διάσκεψη του Λονδίνου (1920) αποφασίστηκε η οριστική παραχώρηση της Θράκης και της Σμύρνης στην Ελλάδα. Τον Μάρτιο του ίδιου χρόνου το ελληνικό στρατηγείο μεταφέρθηκε από την Θεσσαλονίκη στη Σμύρνη υπό τον Λεωνίδα Παρασκευόπουλο. Ύστερα από πιέσεις του Ελευθέριου Βενιζέλου οι Μεγάλες δυνάμεις έδωσαν τη συγκατάθεση τους για προέλαση του Ελληνικού στρατού στην ενδοχώρα της Μικράς Ασίας με αποτέλεσμα ένα μήνα αργότερα να πραγματοποιηθεί η συνθήκη των Σεβρών, όπου θα επικυρωνόταν η προσάρτηση της Μικράς Ασίας στο Ελληνικό κράτος ενώ μέχρι τις 10 Αυγούστου θα ακολουθούσε και η προσάρτηση της Ανατολικής Θράκης και των νησιών τουΑιγαίου.

Παράλληλα με τις επιτυχίες του ελληνικού στρατού, στο τουρκικό στρατόπεδο επικρατούσε εμφύλια διαμάχη μεταξύ της στρατιωτικής και πολιτικής εξουσίας. Ο Κεμάλ Ατατούρκείχε επαναστατήσει κατά του Σουλτάνου και είχε συγκροτήσει, με την σύμφωνη γνώμη της Τουρκικής εθνοσυνέλευσης, κυβέρνηση. Μια από τις πρώτες του κινήσεις ήταν η μεταφορά της πρωτεύουσας από την Κωνσταντινούπολη, η οποία είχε καταληφθεί από τα συμμαχικά στρατεύματα, στην Άγκυρα. Από εκεί ο Ατατούρκ οργάνωσε συστηματικότερα την αντεπίθεση του. Επιπλέον είχε καταφέρει να υπογράψει ανακωχή με την Ρωσία και την Γαλλία έτσι ώστε να εξασφαλίσει τα νώτα του.

.

Η αρχή του τέλους

Κρίσιμη καμπή για την εξέλιξη της Μικρασιατικής εκστρατείας αποτέλεσαν οι εκλογές του 1920. Το αποτέλεσμα των εκλογών, το οποίο κατέδειξε την δυσαρέσκεια του Ελληνικού λαού για την παρατεταμένη παραμονή των Ελληνικών στρατευμάτων στην Μικρά Ασία, ήταν καθοριστικό για την μετέπειτα ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Ο Ελευθέριος Βενιζέλοςηττήθηκε στις εκλογές από τον Δημήτριο Γούναρη, ο οποίος στις προεκλογικές του δεσμεύσεις είχε περιλάβει την άμεση διακοπή των εχθροπραξιών.

Μερικούς μήνες αργότερα το σκηνικό αλλάζει ριζικά. Η Τουρκία με ηγέτη τον Κεμάλ Ατατούρκ καταφέρνει να συνθηκολογήσει μετά την ΓαλλίαΡωσία και με την Ιταλία και να επιτύχει την προμήθεια του Τουρκικού στρατού με πολεμικό υλικό από τις προαναφερόμενες χώρες. Ο Ελληνικός στρατός κατέλαβε καίρια στρατηγικά σημεία (Εσκί-Σεχίρ & Αφιόν-Καραχισάρ), χωρίς όμως να καταφέρει να εξαλείψει την τουρκική απειλή. Με το πέρασμα του χρόνου η εκστρατεία εξελίχθηκε οικονομικά δυσβάσταχτη για το Ελληνικό κράτος αφού κόστιζε 8.000.000 δραχμές ημερησίως. Ο Κεμάλ ως αρχιστράτηγος του τουρκικού στρατού με μυστική συμφωνία με τους Γάλλους ακυρώνει την συνθήκη των Σεβρών ενώ παράλληλα οι Γάλλοι εγκαταλείπουν την Κιλικία αφήνοντας άφθονο πολεμικό υλικό στα χέρια των Τούρκων. Στις 5 Απριλίου η Ιταλία εκκένωσε την περιοχή της Εφέσου, την οποία και κατέλαβε ο ελληνικός στρατός. Ένα μήνα αργότερα η κυβέρνηση Γούναρη παραιτήθηκε και την εξουσία ανέλαβε κυβέρνηση συνασπισμού υπό τον Παπαναστασίου. Τον Μάιο του 1922 ο αντιστράτηγος Αναστάσιος Παπούλας παραιτήθηκε λόγω της άρνησης της κυβέρνησης να του στείλει ενισχύσεις. Στη θέση του ανήλθε ο Γεώργιος Χατζανέστης, ο οποίος διέπραξε ένα μοιραίο λάθος, υπάγοντας απ’ευθείας στη στρατιά τα τρία σώματα στρατού. Την ίδια εποχή πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες αλλαγές στο στράτευμα με αποτέλεσμα πολλοί έμπειροι αξιωματικοί να επιστρέψουν στην Ελλάδα. Η νέα κυβέρνηση ζήτησε την άδεια των συμμάχων για στρατιωτική επιχείρηση στην Κωνσταντινούπολη. Η γαλλική όμως κυβέρνηση αρνήθηκε και επισήμανε ότι δόθηκαν εντολές στα συμμαχικά στρατεύματα κατοχής στην Κωνσταντινούπολη και την Μ. Ασία να εμποδίσουν κάθε ελληνική κίνηση για την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης.

.

Η τουρκική αντεπίθεση

Από τον Σεπτέμβριο του 1921 ο κύριος όγκος των δυνάμεων του Ελληνικού στρατού είχε συγκεντρωθεί στο Αφιόν Καραχισάρ. Οι ανώτεροι αξιωματικοί πίστευαν ότι ελέγχοντας το Αφιόν Καραχισάρ μπορούσαν να ανακόψουν την τροφοδοσία του Τουρκικού στρατού. Η ανώτερη ηγεσία του ελληνικού στρατού είχε υποτιμήσει τα στρατιωτικά σώματα του Κεμάλ με αποτέλεσμα να παραμελήσει την άμυνα των συνόρων και να αρχίσει να καταστρώνει σχέδια κατάληψης της Κωνσταντινούπολης.

Σε αντίθεση με τους Έλληνες αξιωματικούς, οι οποίοι βρίσκονταν σε μια μεγάλη πλάνη, ο Κεμάλ Ατατούρκ γνώριζε πολύ καλά τις δυνάμεις του στρατού αλλά και τις μαχητικές ικανότητες του αντιπάλου στρατοπέδου. Χαρακτηριστικό είναι ότι από τους 177.000 Έλληνες στρατιώτες, μόνο οι 70.000 ήταν μάχιμοι ενώ οι υπόλοιποι απασχολούνταν σε διοικητικές υπηρεσίες. Ο τουρκικός στρατός είχε φροντίσει να εφοδιαστεί με καινούρια ανεπτυγμένα πυροβόλα, τα οποία τελικά έκριναν την έκβαση της μάχης στο Αφιόν Καταχισάρ. Σε αντίθεση με τους Έλληνες αξιωματικούς, οι οποίοι είχαν κερδίσει αξιώματα χωρίς να έχουν πολεμήσει σε πεδία μαχών, οι Τούρκοι αξιωματικοί είχαν λάβει μέρος σε πολλές δύσκολες μάχες και είχαν κερδίσει επάξια τον βαθμό τους. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και το ιππικό του Κεμάλ του οποίου ο σκοπός ήταν να ανακόψει τον εφοδιασμό των Ελλήνων και ταυτόχρονα να ξεσηκώσει τους πληθυσμούς των υπό κατοχή περιοχών σε εξέγερση. Από την άλλη πλευρά ο Ελληνικός στρατός, ταλαιπωρημένος από τις μάχες, ήταν δυσκίνητος και ανοργάνωτος. Ο πολεμικός εξοπλισμός ήταν αρχαϊκός ενώ η τροφοδοσία των ενόπλων δυνάμεων δυσλειτουργούσε. Το σοβαρότερο λάθος όμως ήταν η, πραγματικά εγκληματική, άγνοια της ποιότητας των αντιπάλων.

Το πρωί της 13ης Αυγούστου ο τουρκικός στρατός επιτέθηκε στις ελληνικές δυνάμεις στο Αφιόν Καραχισάρ. Η επίθεση των Τούρκων, την οποία διεύθυνε ο ίδιος ο Κεμάλ, ήταν αναμενόμενη παρόλ’ αυτά αιφνιδίασε με την ποιότητα της την ηγεσία του Ελληνικού στρατού που περίμενε να αντιμετωπίσει άτακτα σώματα στρατού. Το πυροβολικό σε συνεργασία με το ιππικό συνέτριψαν σε ελάχιστο χρόνο την 1η & 4η μεραρχία στρατού. Οι ενισχύσεις δεν κατάφεραν να φτάσουν σύντομα, λόγω της ανασφάλειας που υπήρχε στο στράτευμα αφού η κατάλυση του νότιου μετώπου είχε ήδη διαδοθεί. Σημαντική αιτία αποδιοργάνωσης ήταν και η στρατολόγηση γεωργών και γενικά αμάχων χριστιανών οι οποίοι, εξαιτίας της απειρίας τους και του φόβου τους, αποσυντόνισαν πλήρως τα τακτικά σώματα στρατού. Παράλληλα η διακοπή κάθε μορφής επικοινωνίας, δηλαδή τηλεφώνου και τηλεγράφου, παγίδευσε τον ελληνικό στρατό σε μια εξ ολοκλήρου εχθρική περιοχή.

.

Δύο μέρες αργότερα ο ελληνικός στρατός είχε αυτοκαταστραφεί. Στον νότο είχαν σχηματιστεί δύο σώματα στρατού, τουΑθανασίου Φράγκου και του Νικολάου Τρικούπη.[1] Στις 17 Αυγούστου ο στρατός του Νικολάου Τρικούπη περικυκλώθηκε από τους Τούρκους και σταδιακά διασπάστηκε με αποτέλεσμα στις 20 Αυγούστου ο Τρικούπης και η φάλαγγα του, η οποία συμπεριλάμβανε δύο στρατηγούς διοικητές Σωμάτων, ένα μέραρχο, 190 αξιωματικούς και 4.500 οπλίτες, να παραδοθούν. Στο Βορρά, το Γ΄ Σώμα Στρατού δεν είχε ιδιαίτερες απώλειες, επειδή το κύριο βάρος της τουρκικής επίθεσης το είχαν δεχτεί οι μεραρχίες του νότου. Στις 24 Αυγούστου έφτασε με όλα τους τα πολεμοφόδια στην Προύσα και συνέχισε την πορεία του προς τα παράλια. Βέβαια υπήρξαν περιστατικά διάλυσης, όπως η αποκοπή και η αιχμαλώτιση της 11ης μεραρχίας από τους Τούρκους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα πειθαρχίας επέδειξε η Ανεξάρτητη Μεραρχία υπό τον Δημήτριο Θεοτόκη, η οποία μέσα τον γενικό πανικό που υπήρχε διατήρησε την πειθαρχία της και κατευθύνθηκε με μηδαμινές απώλειες στα ελληνικά παράλια της Μικράς Ασίας. Ο κύριος λόγος της επιτυχίας της μεραρχίας ήταν η ειλικρίνεια που έδειξαν οι αξιωματικοί της απέναντι στους στρατιώτες για τις δυσκολίες της κατάστασης που αντιμετώπιζαν, γεγονός που επέδρασε σημαντικά στην ψυχολογία των στρατιωτών και τους συσπείρωσε. Εν τω μεταξύ η ελληνική ηγεσία βρισκόταν σε πλήρη άγνοια της κατάστασης αφού την ίδια στιγμή ο αρχιστράτηγος Γεώργιος Χατζανέστης βρισκόταν στηνΑθήνα και κατέστρωνε σχέδιο κατάληψης της Κωνσταντινούπολης!

Στις 24 Αυγούστου η στρατιωτική ηγεσία συγκεντρώθηκε στη Σμύρνη και εξέδωσε διαταγές. Όμως οι διαταγές δεν είχαν ουσιαστικό αποδέκτη αφού όχι μόνο οι επικοινωνίες είχαν διακοπεί αλλά και οι στρατιώτες δεν υπάκουαν. Η αμυντική τακτική ήταν αδύνατη αφού πολλά σώματα στρατού είχαν αποκοπεί και κατευθύνονταν στα παράλια της Μικράς Ασίας.

Στις 5 Σεπτεμβρίου τα τελευταία τμήματα του Γ’ Σώματος Στρατού εγκατέλειψαν την Μικρά Ασία από το λιμάνι της Αρτάκης. Τέσσερις μέρες αργότερα η κυβέρνηση Πρωτοπαπαδάκη παραιτείται και ύστερα από προσπάθειες της Αυλής σχηματίζεται κυβέρνηση υπό τον Ν. Τριανταφυλλάκο.

.

Αναφορές σε κτηνωδίες

Σφαγές από την πλευρά Τούρκων

Η απόβαση στη Σμύρνη ήταν η αρχή της ελληνικής τραγωδίας με αποτέλεσμα : 25.000 νεκροί και τραυματίες στρατιώτες. Πάνω από 1.500.000 Έλληνες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες των προγόνων τους και να έρθουν σαν πρόσφυγες στην Ελλάδα, αφήνοντας πίσω τους πάνω από 600.000 νεκρούς.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε ο Ελ. Βενιζέλος με το υπόμνημά του στη Συνδιάσκεψη της Ειρήνης του Παρισιού, στη Μικρά Ασία ζούσαν 1.694.000 Έλληνες. Στη Θράκη και την περιοχή της Κωνσταντινούπολης 731.000. Στην περιοχή της Τραπεζούντας 350.000 και στα Αδανα 70.000. Σύνολο 2.845.000 Έλληνες που αποτελούσαν το 20% του πληθυσμού της περιοχής που κυριαρχούσε οικονομικά, είχε δε καταφέρει να διατηρήσει την πολιτιστική του κληρονομιά παρ’ ότι αποτελούσε μειονότητα σε εχθρικό περιβάλλον.

.

Ο λευκός θάνατος της Τρίπολης

Οι Νεότουρκοι, αφότου της προέλασης των ρωσικών στρατευμάτων στις παραλιακές εκτάσεις του Χαρσιώτη ποταμού, δρομολόγησαν τις επιχειρήσεις εκτοπισμού του ελληνικού πληθυσμού, φέροντας το πρόσχημα της πιθανούς χριστιανικής σύμπραξης. Στις 8 Νοεμβρίου του 1916, ανακοινώθηκε το φιρμάνι και στις 13 Νοεμβρίου, τοιχοκολλήθηκε, δίδοντας χρονικό περιθώριο εγκατάλειψης, έως τις 16 Νοεμβρίου. Οι Έλληνες αρνήθηκαν την λιποταξία. Στις 17 Νοεμβρίου, οι Τούρκοι, προερχόμενοι από την Έσπια και τα πέριξ τηςΚερασούντας, εκκίνησαν τις διαδικασίες μαζικής διάλυσης κατοικιών. Τα φαινόμενα του αγροτικού σφετερισμού δεν έλλειπαν, καθ’ όσον οι αποθήκες των γεωργικών καρπών πωλούνταν έναντι μηδαμινούς χρηματικής επιστροφής. Οι καμπάνες χτυπούσαν πένθιμα ολημερίς, ώσπου στις 9 Δεκεμβρίου, ανακοινώθηκε πως το αρμενικό χωριό Μπιρκ θα αποτελούσε τον οριστικό τόπο διαμονής των διωχθέντων. Ωστόσο, οι συνθήκες διαβίωσης διατηρούνταν σε χαμηλά επίπεδα, παρατηρώντας το γλυφό και άνοστο νερό, δεδομένου ότι η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη βάδιζε σε αμφίβολες κατευθύνσεις, έχοντας πολλούς αρρώστους υπό το χείλος του πυρετού, της ακαθαρσίας και της πείνας. Ο συνωστισμός δημιουργούσε επιδημίες και ψείρες, οι οποίες αργά ή γρήγορα κατακτούσαν περισσότερες ψυχές. Οι ασθενείς φυλάσσονταν από τις οικογένειες τους, καθυστερώντας την προώθηση προς τις νοσοκομειακές μονάδες, ούσες φορείς των μικροβίων και των αποσκελετωμένων σκιών. Εκτός αυτών, η ψυχική κατάσταση των Χριστιανών βύθιζε στον κλονισμό, καθ’ ότι απαλείφονταν τα αισθήματα του σεβασμού και της αγαθοσύνης, επικυριαρχώντας, η αναλγησία και ο πνευματικός ατομικισμός.

.

Σφαγές από την πλευρά Ελλήνων

Ο Βρετανός ιστορικός Άρνολντ Τόινμπι έγραψε ότι υπήρξαν οργανωμένες σφαγές κατά την διάρκεια της ελληνικής κατοχής της Σμύρνης. Ανέφερε ότι ο ίδιος και η γυναίκα του ήταν αυτόπτες μάρτυρες των «ελληνικών κτηνωδιών» – όπως τις περιγράφει – στις περιοχές Γιάλοβας (Yalova), Κίου (Gemlik) και Νικομήδειας (İzmit) και ότι όχι μόνο βρήκαν αδιαμφισβήτητες αποδείξεις στην μορφή «καμένων και λεηλατημένων σπιτιών, πτωμάτων που είχαν σφαχτεί πρόσφατα και τρομοκρατημένους επιζώντες»[2] αλλά είδαν επίσης Έλληνες πολίτες να ληστεύουν και στρατιωτικούς να προβαίνουν σε εμπρησμούς.[3] Σύμφωνα με τον Τόινμπι με την άφιξη των ελληνικών δυνάμεων εκδώχθηκε ο άμαχος τουρκικός πληθυσμός, εξαναγκάζοντας χιλιάδες άστεγους πλέον να φύγουν από τις κατεχόμενες περιοχές.[4]

.

Επίλογος

Μετά την Μικρασιατική καταστροφή οι στρατιωτικοί επαναστάτησαν και ανέλαβαν την εξουσία. Αμέσως συστήθηκε έκτακτο στρατοδικείο, γνωστό και ως η δίκη των έξι, με πρόεδρο τον στρατηγό Αλέξανδρο Οθωναίο, όπου παραπέμφθηκαν οχτώ υψηλόβαθμα στελέχη της κυβέρνησης Γούναρη, με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας. Η δίκη πραγματοποιήθηκε με συνοπτικές διαδικασίες, και χωρίς να αποδειχθεί η ενοχή των κατηγορουμένων, κατέληξε με την καταδίκη σε θάνατο των: Δημητρίου ΓούναρηΝικόλαου ΘεοτόκηΓεώργιου ΧατζανέστηΠέτρου ΠρωτοπαπαδάκηΓεώργιου Μπαλτατζή και Νικόλαου Στράτου, στις 28 Νοεμβρίου 1922, απόφαση που θεωρήθηκε από πολλούς ως προαποφασισμένη. Η εκτέλεση έγινε την ίδια μέρα στο Γουδί, και προκάλεσε αντιδράσεις στο εσωτερικό της χώρας αλλά και στο εξωτερικό. 88 χρόνια αργότερα, το 2010, ο Άρειος Πάγος αναίρεσε την απόφαση του στρατοδικείου και αθώωσε τους καταδικασθέντες μετά θάνατον.

.

Παραπομπές και σημειώσεις

  1.  Ο Νικόλαος Τρικούπης, ύστερα από την ανάκληση του Χατζανέστη, διορίστηκε στρατηγός χωρίς να προλάβει να ασκήσει τα καθήκοντα του αφού αιχμαλωτίστηκε από τον τουρκικό στρατό.
  2.  Arnold J. Toynbee, The Western question in Greece and Turkey: a study in the contact of civilisations, Βοστώνη: Houghton Mifflin, 1922, σ. 260.
  3.  Toynbee, σ. 260
  4.  Arnold J. Toynbee και Kenneth P. Kirkwood, Turkey, 1926, Λονδίνο: Ernest Benn, σ. 92

.

Πηγές

Βιβλιογραφία

  • Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου
  • Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Π. Δρανδάκη
  • Εγκυκλοπαίδεια Δομή
  • Ε Ιστορικά
  • «Καταστροφή της Σμύρνης», Αφιέρωμα ΤΑ ΝΕΑ, 20080.
  • Ιστορία

.

Εξωτερικές συνδέσεις

.

Δείτε επίσης

Πηγή: Βικιπαίδεια (Μικρασιατική Καταστροφή)

*

*

Προσφυγικό ζήτημα (μικρασιατική καταστροφή)

 Η Ελλάδα και η Τουρκία διαφωνούν σε ζητήματα ανταλλαγής πληθυσμών

Γελοιογραφία εποχής. Η Ελλάδα και η Τουρκία διαφωνούν σε ζητήματα ανταλλαγής πληθυσμών

.

Χαρακτηρισμένη ως η «μεγαλύτερη μετακίνηση πληθυσμών στην ιστορία»[1], η αθρόα εισροή προσφύγων στην ελληνική επικράτεια, απότοκη της λεγόμενης Μικρασιατικής Καταστροφής, προκάλεσε μια σειρά ανακατατάξεων σε δημογραφικό και οικονομικό επίπεδο, τα οποία κλήθηκε να αντιμετωπίσει η Ελλάδα εν τω μέσω των ήδη διαμορφωμένων αρνητικών κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών. Τα προβλήματα αυτά ήταν η στέγαση, οι υποδομές υποδοχής και εγκατάστασης, η δημόσια υγεία και η επαγγελματική αποκατάσταση των προσφύγων. Στην πραγματικότητα το προσφυγικό ζήτημα της συγκεκριμένης περιόδου είναι το τελευταίο μιας μακράς σειράς πληθυσμιακών ανακατατάξεων στον ελλαδικό χώρο ήδη από τον 17ο αιώνα, για αυτό χρειάζεται πιθανώς να καθοριστεί επακριβώς το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων που οδήγησαν στην ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και του νεοσύστατου τότε τουρκικού κράτους.

.

.

Το ιστορικό πλαίσιο του προσφυγικού ζητήματος

Ekkatharistiki_Dilosi_EllinoTourkikis_Antallagis_Plythismon_sel1_19271216a

Δήλωσις Εκκαθαρίσεως Περιουσίας κατά την ανταλλαγή ελληνοτουρκικών πληθυσμών (1923-1927).

.

Το τέλος της μικρασιατικής εκστρατείας δημιούργησε μια έκρυθμη κατάσταση στην Ελλάδα. Μέσα στη γενική εκείνη σύγχυση ήλθε να προστεθεί ότι το χειρότερο, διοικητές των στρατιωτικών τμημάτων της Χίου και της Μυτιλήνης επαναστατούν κατά της νομίμου κυβέρνησης στρέφοντας τα όπλα κατά της Αθήνας. Την ηγεσία αναλαμβάνουν οι συνταγματάρχες Νικόλαος Πλαστήρας και Στυλιανός Γονατάς καθώς και ο αντιπλοίαρχος Δημήτριος Φωκάς. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ αναγκάζεται προ της τελείας διάλυσης του κράτους σε παραίτηση υπέρ του διαδόχου Γεωργίου και καταφεύγει στην Ιταλία, όπου και πεθαίνει από καρδιακό επεισόδιο.

Σχηματίζεται η κυβέρνηση Κροκίδα και συστήνεται έκτακτο στρατοδικείο, αν και έχουν λήξει οι στρατιωτικές επιχειρήσεις όχι για να προσαχθούν και να δικαστούν οι πολυπληθείς λιποτάκτες (εν καιρώ πολέμου), ή έστω οι αίτιοι της κατάρρευσης του μετώπου, αλλά για να δικάσει πολιτικούς, όπου στη γνωστή Δίκη των Έξι το Νοέμβριο του 1922 καταδικάζει τελικά σε θάνατο τους θεωρούμενους ως «πρωταίτιους της τραγωδίας» Δημήτριο ΓούναρηΠέτρο ΠρωτοπαπαδάκηΓεώργιο ΜπαλτατζήΝικόλαο Θεοτόκη και Γεώργιο Χατζανέστη, η θανάτωση των οποίων και εκτελέσθηκε αμέσως.
Στις εκλογές του Δεκεμβρίου 1923, μετά την αποχή των φιλομοναρχικών, σχηματίζεται κυβέρνηση Φιλελευθέρων, ο βασιλιάς φεύγει και οΑλέξανδρος Παπαναστασίου ανακηρύσσει τη δημοκρατία. Η συνθήκη της Λωζάνης (11 Ιουλίου 1923) κλείνει οριστικά την τραγωδία και επικυρώνει την οδύσσεια της άφιξης των προσφύγων εξαιτίας της ανταλλαγής των πληθυσμών, που είχε αρχίσει με το Σύμφωνο για την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας της 30ής Ιανουαρίου 1923, και τις δυσκολίες της εγκατάστασης και κοινωνικής ένταξης στο σώμα της Ελλάδας, αφού οι «ανταλλάξιμοι» εκατέρωθεν δεν είχαν το δικαίωμα της επιστροφής στις πατρογονικές εστίες[2].

Το Ελληνικό κράτος εξαιτίας της Μικρασιατικής εκστρατείας είναι εξαντλημένο οικονομικά και είναι υποχρεωμένο να θρέψει, να στεγάσει, να περιθάλψει, να τονώσει ηθικά και να εντάξει κοινωνικά 1.500.000 Μικρασιάτες πρόσφυγες.

.

Βασικό χρονολόγιο προσφυγικού ζητήματος

  • 1922 3 Νοεμβρίου: Με Νομοθετικό Διάταγμα ιδρύεται το «Ταμείο Περίθαλψης Προσφύγων» ως ΝΠΔΔ. Καταργήθηκε και διαλύθηκε το 1925.
  • 1922 11 Νοεμβρίου: Εκκενώνεται η χερσόνησος της Καλλίπολης από 25.000 Έλληνες
  • 1923 30 Ιανουαρίου Υπογράφεται η Σύμβαση περί ανταλλαγής ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών στη Λωζάνη
  • 1923 3 Μαΐου: Με Ν.Δ/γμα συστήνεται «Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής Πληθυσμών» (ΓΔΑΠ) στο (ελληνικό) Υπουργείο Γεωργίας, προκειμένου να συντονίσει και να βοηθήσει το έργο της ελληνικής αντιπροσωπείας στην προβλεπόμενη Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής πληθυσμών. Εξ αυτής ιδρύονται στη συνέχεια (1924) Γραφεία Ανταλλαγής Πληθυσμών. Το 1926 η ΓΔΑΠ κατάρτισε το «Γενικό Μητρώο Ανταλλαξίμων» που συντάχθηκε με βάση τη διοικητική διαίρεση της Θράκης και της Μικράς Ασίας, συμπεριλαμβανομένου του Πόντου.
  • 1923 24 Ιουλίου: Υπογράφεται η Συνθήκη της Λωζάνης, σύμφωνα με την οποία ορίζεται ο ποταμός Έβρος ως σύνορο Ελλάδας Τουρκίας ενώ παραχωρούνται τα νησιά Ίμβρος καιΤένεδος στη Τουρκία.
  • 1923 29 Σεπτεμβρίου: Ιδρύεται η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων, που επικυρώνεται με το Ν.Δ/γμα της 13ης Οκτωβρίου 1923 ως αυτόνομος οργανισμός με έδρα τηνΑθήνα υπό την εποπτεία της ΚτΕ και υπό την προεδρία του Αμερικανού διπλωμάτη Ερρίκου Μοργκεντάου με τετραμελές συμβούλιο. Η λειτουργία της άρχισε τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους.
  • 1923 5 Οκτωβρίου Με βάση το άρθρο 11 της Σύμβασης περί Ανταλλαγής Πληθυσμών της Λωζάνης αρχίζει στη Κωνσταντινούπολη η λειτουργία της «Μικτής Επιτροπής Ανταλλαγής Πληθυσμών».
  • 1924 13 Ιουνίου: Εκ της ΓΔΑΠ του Υπουργείου Γεωργίας ιδρύονται Γραφεία Ανταλλαγής Πληθυσμών στις οικονομικές εφορίες των αποκαλούμενων «Νέων Χωρών», στην έννοια των οποίων περιλαμβάνονται: η Θράκη, η Μακεδονία, η Ήπειρος, η Κρήτη και το ΒΑ. Αιγαίο.
  • 1925 5 Μαΐου: Κατ’ εφαρμογή του σχετικού ψηφίσματος της Δ΄ Εθνοσυνέλευσης (της 7ης Απριλίου), το Ελληνικό Δημόσιο υπογράφει σύμβαση με την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος για την πληρωμή προκαταβολής στους δικαιούχους πρόσφυγες ως έναντι και μέχρι της αποπληρωμής της όλης περιουσίας τους, που αναγκάσθηκαν να εγκαταλείψουν στη Τουρκία. Για τον σκοπό μάλιστα αυτό το Ελληνικό Δημόσιο εκχώρησε στην Εθνική Τράπεζα τα μουσουλμανικά ακίνητα που δεν είχαν παραχωρηθεί στην Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων. Δύο ακόμη ανάλογες συμβάσεις υπογράφτηκαν τρία χρόνια μετά, τον Απρίλιο και τον Νοέμβριο του 1928. Μετά τα παραπάνω, καταργήθηκε και το αρχικό «Ταμείο Περίθαλψης Προσφύγων» που είχε ιδρυθεί τρία χρόνια πριν (Νοέμβριο του 1922).
  • 1925 21 Ιουνίου: Υπογράφεται στην Άγκυρα η «Σύμβαση Άγκυρας 1925», γνωστότερη ως Συμφωνία Εξηντάρη – Ρουσδή κατά την οποία η Ελλάδα παραιτείται του δικαιώματος επιστροφής των «φυγάδων» της Κωνσταντινούπολης, ενώ ταυτόχρονα ρυθμίζεται το ζήτημα των «εγκατεστημένων» (établis) στη Κωνσταντινούπολη. Παράλληλα διευθετούνται το ζήτημα των μουσουλμανικών κτημάτων που δεν είναι ανταλλάξιμα στην Ελλάδα καθώς και το ζήτημα της Δυτικής Θράκης.
  • 1926 1 Δεκεμβρίου: Υπογράφεται στην Αθήνα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας η Σύμβαση Αθηνών (1926), η οποία προβλέπει την εξαγορά των μη ανταλλάξιμων κτημάτων και ακινήτων και από τις δύο χώρες.
  • 1930 10 Ιουνίου: Υπογράφεται στην Άγκυρα μεταξύ Ελλάδας Τουρκίας η ομώνυμη Σύμβαση Άγκυρας (1930) που προβλέπει γενικά την απάλειψη και οριστική εκκαθάριση των οικονομικών υποχρεώσεων μεταξύ των δύο Χωρών. Τόσο οι ελληνικές περιουσίες στη Τουρκία όσο και οι μουσουλμανικές στην Ελλάδα περιέρχονται στη κυριότητα του τουρκικού και ελληνικού Δημοσίου αντίστοιχα. Παράλληλα μ΄ αυτά ρυθμίζονται τα ζητήματα «φυγάδων» και «εγκατεστημένων» (établis) της Κωνσταντινούπολης καθώς και των μουσουλμάνων της Δ. Θράκης[3].

Η υποχρέωση υποδοχής, περίθαλψης και ένταξης των προσφύγων αναγκάζει την ελληνική κυβέρνηση να ζητήσει βοήθεια από την Κοινωνία των Εθνών με δάνειο 10.000.000 λίρες Αγγλίας[4] και να προσφύγει σε διαρκείς εξωτερικούς δανεισμούς με καταθλιπτικούς για την οικονομία όρους και σκανδαλώδεις ρήτρες[5], υπεύθυνες τόσο για την εσωτερική κρίση του 1929 –αποτέλεσμα της διεθνούς κρίσης- όσο και για την πτώχευση του 1932[6].

Το 1923 ιδρύθηκε αυτόνομος οργανισμός με την επωνυμία «Επιτροπή αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ)», με έδρα την Αθήνα υπό την εποπτεία της ΚτΕ και υπό την προεδρία του Αμερικανού διπλωμάτη Ερρίκου Μοργκεντάου με τετραμελές συμβούλιο, και με σκοπό την οριστική στέγαση και την απασχόληση των προσφύγων. Για την περίθαλψή τους διατέθηκαν πόροι του Ελληνικού κράτους, συνεισέφεραν ιδιωτικές οργανώσεις και βοήθησαν οργανισμοί όπως ο Βρετανικός Ερυθρός Σταυρός, ο Σουηδικός Ερυθρός Σταυρός, ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός, η YMCA κ.ά[7].

Ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια της άφιξής τους οι Μικρασιάτες πρόσφυγες παρουσίασαν μεγάλη κινητικότητα στις μετακινήσεις τους, περιφερόμενοι σε αναζήτηση μόνιμης εγκατάστασης από τις αστικές προς τις αγροτικές περιοχές και τανάπαλιν, παρά τις επιδιώξεις των διαδοχικών κυβερνήσεων για αύξηση της αγροτικής παραγωγής[8]. Η ίδια η ΕΑΠ φρόντισε ώστε οι αστοί στην πλειοψηφία τους πρόσφυγες που προέρχονταν από τον ίδιο οικισμό ή ευρύτερη περιοχή να εγκαθίστανται μαζί στο ελληνικό έδαφος[9] ως μικροϊδιοκτήτες και συνεπώς αρνητές του κομμουνιστικού κινδύνου, έτσι όπως τον έβλεπε ο παρεμβατισμός της Κοινωνίας των Εθνών στο έργο της ΕΑΠ και της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος. Η προσπάθεια μαζικής μετακίνησης προσφυγικών πληθυσμών στη μακεδονική γη πέραν της αναπτυξιακής αγροτικής πολιτικής εξυπηρέτησε και τον πολιτικό στόχο της αντικατάστασης των σλαβόφωνων, που μετανάστευαν αναγκαστικά είτε προς τη Βουλγαρία και τη Σερβία, είτε προς τις χώρες του Νέου Κόσμου[8].

Η προσωρινή στέγαση Μικρασιατών προσφύγων έγινε καταρχήν σε γήπεδα, θέατρα, αυλές εκκλησιών, δημόσια κτήρια, σε παράγκες, σε σκηνές, σε χαμόσπιτα και σε καλύβες που βρίσκονταν σε εγκαταλελειμμένα χωριά, σε οικισμούς αμιγώς προσφυγικούς. Οι συνθήκες διαβίωσης ήταν άθλιες. Δεν υπήρχαν έργα υποδοχής, ούτε δίκτυα ύδρευσης, ηλεκτροφωτισμού και αποχέτευσης. Έλειπαν παντελώς οι χώροι αναψυχής, ενώ μεταδίδονταν εύκολα επιδημικές ασθένειες όπως ο εξανθηματικός τύφος, η γρίπη, η ελονοσία, ηφυματίωση και η ευλογιά, παρούσες ήδη στην Ελλάδα και πριν την άφιξη των προσφύγων. Φαίνεται λογικό, λοιπόν, το γεγονός ότι δόθηκε προτεραιότητα στην αντιμετώπιση στοιχειωδών και πιεστικών αναγκών, όπως ήταν η διατροφή που αντιμετωπίστηκε με την οργάνωση συσσιτίων και παροχή τροφίμων και ειδών πρώτης ανάγκης, όπως και η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.

Δεδομένης της προσμονής εκμετάλλευσης των γαιών από τους ντόπιους πληθυσμούς, της υπερπροσφοράς εργασίας και των προσπαθειών του κεφαλαίου να την εκμεταλλευτεί[10], όπως επίσης και των συχνών επιτάξεων κατοικιών, οι πρόσφυγες αντιμετωπίστηκαν εχθρικά τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές[11]. Στον αντίποδα πιθανώς βρίσκεται η βοήθεια μερίδας ντόπιων κατοίκων και πολλοί ιδιωτών, οι οποίοι πρόσφεραν ατομικά ή οργανωμένα με τη διενέργεια εράνων, την οργάνωση πρόχειρων συσσιτίων, τη διανομή ψωμιού, την παροχή ρουχισμού, φαρμάκων κ.α.[12].

.

Η συμβολή στην οικονομία

Οι επιδράσεις του προσφυγικού εποικισμού στη Μακεδονία είναι χαρακτηριστικό δείγμα της αξιοποίησης του επαγγελματικού δυναμικού των προσφύγων. Οι πρόσφυγες προβαίνουν στην εκτέλεση μεγάλων έργων, ανοίγουν δρόμους, κατασκευάζουν γέφυρες, εκτελούν μεγάλα λιμενικά έργα, εγγειοβελτιωτικά και αρδευτικά έργα, κυρίως σε τρεις περιοχές, στις πεδιάδες των Σερρών, της Δράμας και της Θεσσαλονίκης. Διευθετούν τις κοίτες χειμάρρων και των μεγάλων ποταμών, όπως του Αξιού, του Στρυμόνα, αποξηραίνουν λίμνες, όπως του Αχινού, Γιανιτσών, Αρτζάν, Αματόβου και παραδίδουν τις γαίες σε ακτήμονες πρόσφυγες και γηγενείς[13].

Ένα μεγάλο τμήμα του προσφυγικού πληθυσμού εμφανίστηκε ως αξιόλογη και ειδικευμένη φθηνή εργατική δύναμη, παρέχοντας επιπλέον κίνητρα για τη δημιουργία νέων παραγωγικών μονάδων.

Πέραν τούτου, η παρουσία των προσφύγων στην Ελλάδα επέφερε επίσης μια αξιόλογη διεύρυνση της εσωτερικής αγοράς. Η τεράστια προσπάθεια για την εγκατάστασή τους στους αστικούς και αγροτικούς χώρους λειτούργησε ταυτόχρονα και ως ευκαιρία για την αξιοποίηση κεφαλαίων και την απόληψη κερδών. Σε αυτό το στενό εννοιολογικό πλαίσιο θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι η διεύρυνση της πιστωτικής πολιτικής των τραπεζών επέφερε διαρκή τόνωση της αγοράς.

Η άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα έγινε η αιτία για να επιταχυνθεί και επεκταθεί η διαδικασία διανομής των μεγάλων αγροκτημάτων (τσιφλικιών) στους καλλιεργητές. Δεδομένης της υποχρέωσης της ελληνικής κυβέρνησης (Πρωτόκολλο της 29/9/23) να μεταβιβάσει περίπου 5.000.000 στρ. γης στην ΕΑΠ και της προσωρινής αδυναμίας της να εκποιήσει τα μουσουλμανικά τσιφλίκια, η αναδιανομή γαιών έγινε σταδιακά και με συνεχείς διαβουλεύσεις[14]. Τα μουσουλμανικά εδάφη που αποδόθηκαν, περίπου 3.500.000 στρ., στην ΕΑΠ για την αποκατάσταση ακτημόνων προσφύγων θεωρείται πως συνέβαλαν αποφασιστικά στην ομογενοποίηση της εθνικής ταυτότητας του προσφυγικού αγροτικού πληθυσμού, τον οποίο μετέτρεψε σε κοινωνό της εθνικής κοινότητας[15].

Γενική συνέπεια από την εγκατάσταση των προσφύγων και τη διανομή των μεγάλων αγροκτημάτων στους άμεσους καλλιεργητές ήταν η κινητοποίηση των εγχώριων πόρων για την εκβιομηχάνιση, με βάση την εσωτερική αγορά αλλά και την περαιτέρω επιδείνωση των συνθηκών της αγοράς εργασίας[16]. Η προσπάθεια στο σύνολό της θεωρήθηκε τόσο σημαντική ώστε προκάλεσε την εισροή και ξένων κεφαλαίων, αγγλικών και αμερικανικών, που επενδύθηκαν στην Ελλάδα με σκοπό την αξιοποίηση αυτής της οικονομικής συγκυρίας, κυρίως σε εισαγωγές που ελέγχονταν από την ΕΑΠ και συνήθως δεν απευθύνονταν σε Έλληνες παραγωγούς[17].

.

Κλάδοι παραγωγής

Ο κλάδος που απεικονίζει την επίδραση των προσφύγων στον μεταποιητικό τομέα ήταν η ταπητουργία, κλάδος άγνωστος στην Ελλάδα πριν από τον ερχομό των προσφύγων. Πέραν της ταπητουργίας σημαντικές εξελίξεις παρατηρήθηκαν και στους τομείς της εκβιομηχάνισης μετά το 1927 και της κλωστοϋφαντουργίας, στην οποία απασχολήθηκε σημαντικός αριθμός προσφύγων όσο η ελάχιστη διάρκεια εργασίας ξεπερνούσε το δεκάωρο, Ιδρύθηκε εργοστάσιο κοπής και ραφής, που κρίθηκε απαραίτητο μετά τη σύμβαση της εταιρείας με το Δημόσιο. Οι αλυσιδωτές επενδύσεις οδήγησαν στην ίδρυση εργοστασίου ξυλουργείου, μηχανουργείου και σιδηρουργείου για τις ανάγκες των επιχειρήσεων

.

Μικρο-μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες ωφέλειες

Η άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα ωφέλησε την ελληνική οικονομία, αν και όχι τους ίδιους τους πρόσφυγες –εκτός εκείνων που κατείχαν τις δυνατότητες να συνεχίσουν τις οικονομικές τους δραστηριότητες στην Ελλάδα. Πέραν της κινητής περιουσίας που μετέφεραν στην Ελλάδα, λειτούργησαν και ως νέος παράγοντας ζήτησης για τη βιομηχανία ειδών διατροφής. Υπήρξε μεγάλη αύξηση της προσφοράς ειδικευμένης και φθηνής εργατικής δύναμης, προς όφελος του κεφαλαίου, εγχώριου και διεθνούς. Η στέγαση των προσφύγων, τα αποξηραντικά έργα, η οδοποιία, οι επικοινωνίες, η παραγωγή υφαντουργικών ειδών πρώτης ανάγκης εμφανίστηκαν αφενός ως στόχοι κοινωνικής πολιτικής και αφ´ετέρου λειτούργησαν μακροπρόθεσμα ως προσοδοφόροι τομείς για ελληνικές και ξένες επιχειρήσεις. Η αγροτική μεταρρύθμιση προχώρησε βαθύτερα, χάρη στους πρόσφυγες.Επίσης, ορισμένοι κλάδοι της οικονομίας όπως η υφαντουργία, η ταπητουργία και οι οικοδομές αναπτύχθηκαν με ρυθμούς ταχύτερους απ’ ό,τι άλλοι.

.

Ο πολιτισμός των προσφύγων

Προερχόμενοι από τόπους με μακραίωνη πολιτισμική παράδοση, οι πρόσφυγες μετέφεραν στην νέα τους πατρίδα τον πολιτισμό τους. Η μουσική τους επηρέασε τα λαϊκά στρώματα, παρέχοντας νέους τρόπους έκφρασης. Ο μικρασιατικός αστικός πληθυσμός, προστιθέμενος στον ελληνικό αστικό πληθυσμό, καθόρισε τη σύζευξη του σμυρνέικου με το ρεμπέτικο. Η μουσική ορχήστρα εμπλουτίστηκε με τον μπαγλαμά, τα σάζια, τους ταμπουράδες, το βιολί, το ούτι, το κανονάκι. Προερχόμενοι οι Μικρασιάτες από περιοχές στις οποίες λειτουργούσαν σημαντικά εκπαιδευτικά ιδρύματα και εκτεταμένο σχολικό δίκτυο, με τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα τους, αναζωογόνησαν το ελλαδικό πολιτισμικό τοπίο με νέες αντιλήψεις και πολιτισμικές αξίες. Το 1922 θεωρείται σημαντικός σταθμός για τη λογοτεχνία. Πέραν της μουσικής και της λογοτεχνίας ο χορός, η διατροφή, η ενδυμασία και τα κοινωνικά έθιμα εμπλούτισαν την ελληνική παράδοση, παράγοντας νέα ρεύματα για την επιστήμη της λαογραφίας. Ιδιαίτερα οι πόλεις, στην προκειμένη περίπτωση, λειτούργησαν ως ανοικτά «συστήματα» για τη διάχυση και αφομοίωση κάθε είδους πολιτισμικής δραστηριότητας.

.

Σύνοψη

Ωστόσο, παρά την κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική αναταραχή, παράγονται οι συνθήκες για τη θεμελίωση ενός σύγχρονου ομογενοποιημένου κράτους. Με αφετηρία την επομένη της αναγκαστικής μετανάστευσης, οι πρόσφυγες διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη συνδιαμόρφωση του σύγχρονου ελληνισμού. Όσον αφορά στην ελληνική οικονομία, το όφελος υπήρξε σημαντικό. Εκτός της αύξησης της προσφοράς ειδικευμένης και φθηνής εργατικής δύναμης και της διεύρυνσης της εσωτερικής αγοράς, η στέγαση των προσφύγων, τα αποξηραντικά έργα, η οδοποιία, οι επικοινωνίες, η παραγωγή υφαντουργικών ειδών πρώτης ανάγκης έγιναν στόχοι της κοινωνικής πολιτικής και λειτούργησαν ως προσοδοφόροι τομείς για τις ελληνικές και ξένες επιχειρήσεις, αυξάνοντας ωστόσο, δραστικά τη δύναμη του κεφαλαίου. Οι πρόσφυγες, χωρίς να εκμεταλλευθούν εντέλει προς ίδιον όφελος το εργατικό δυναμικό τους –εκτός εξαιρέσεων- έβγαλαν την ελληνική οικονομία από τον λήθαργό της και την ώθησαν σε κρίσιμες αναδιαρθρώσεις. Στα παραπάνω είναι αναγκαίο να συνδυαστεί και η πολιτισμική τους προσφορά, ως τόνωση της πνευματικής ζωής και διαμόρφωση μιας νέας ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας. Ωστόσο, σε τούτη την ψυχρή ιστορική αποτίμηση θα πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν μας ότι σε κοινωνικό επίπεδο οι μαζικοί θάνατοι από την εξαθλίωση, τις κακουχίες και τις ασθένειες, η ψυχολογική αναταραχή, οι άθλιες συνθήκες εργασίας και οι προσωπικές απώλειες δεν μπορούν να εξισορροπήσουν ως ανταλλάγματα τις όποιες οικονομικές ή πολιτισμικές ωφέλειες στη βραχυπρόθεσμη οπτική γωνία της βραχύβιας ανθρώπινης ζωής.

.

Παραπομπές-σημειώσεις

  1.  Τσάτερ Μέλβιλ, 1925, «1922: ο μεγάλος ξεριζωμός», στο National Geografic, (Νοεμ). Ανατύπωση 2007.
  2.  Ανδριώτης Ν. 2003, 83.
  3.  Βλ. αναλυτικότερα Κλάψης Αντώνης 2010.
  4.  Ανδριώτης Ν. 2003, 85.
  5.  Χατζηιωσήφ Χρ. 2002, 41.
  6.  Γιαννακόπουλος Γεωργ. 2003, 96.
  7.  Ανδριώτης Νικ. 2003, 81.
  8. ↑ 8,0 8,1 Κοντογιώργη Έλσα 2003, 105.
  9.  Κοντογιώργη Έλσα 2003, 107.
  10.  Γιαννακόπουλος Γεωργ. 2003, 91.
  11.  Κοντογιώργη Έλσα 2003, 107-108.
  12.  Χατζηιωσήφ Χρ. 2002, 18.
  13.  Καραδήμου-Γερόλυμπου Αλ. 2002, 74.
  14.  Κοντογιώργη Έλσα 2003, 109
  15.  Κοντογιώργη Έλσα 2003, 110
  16.  Χατζηιωσήφ Χρ. 2002, 23.
  17.  Στο ίδιο, 24 και 26.

.

Βιβλιογραφία

  • Morgenthau Henry, 1994, Η αποστολή μου στην Αθήνα: 1922-Το έπος της εγκατάστασης των προσφύγων στην Ελλάδα, μτφρ.Σήφης Κασεσιάν, εκδ. Τροχαλία-Δαμιανός, Αθήνα
  • Κιτρομιλίδης Πασχάλης 2006, « Ιδεολογικές πτυχές του προσφυγικού φαινομένου. Η αττική γη υποδέχεται τους πρόσφυγες του 22 », Ίδρυμα Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα, σελ.38-43
  • Ανδριώτης Ν. 2003, «Οι πρόφυγες: Η άφιξη και τα πρώτα μέτρα περίθαλψης», Ιστορία του Νέου Ελληνισμού: Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, τομ. 7ος, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
  • Βογιατζόγλου Όλγα 1999, «Η βιομηχανική εγκατάσταση στη Νέα Ιωνία Παράμετρος εγκατάστασης», στο Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα.
  • Γιαννακόπουλος Γεωργ. 2003, «Η Ελλάδα με τους πρόσφυγες: Η δύσκολη προσαρμογή στις νέες συνθήκες», στο Ιστορία του Νέου Ελληνισμού: Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, τομ. 7ος, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
  • Ιντζεσίλογλου Ν. 2000, «Περί κατασκευής συλλογικών ταυτοτήτων: το παράδειγμα της εθνικής ταυτότητας», στο Εμείς και οι Άλλοι: αναφορά σε τάσεις και σύμβολα, Τυπωθήτω, Αθήνα.
  • Καραδήμου-Γερόλυμπου Αλ. 2002, «Πόλεις και ύπαιθρος:Μετασχηματισμοί και αναδιαρθρώσεις στο πλαίσιο του εθνικού χώρου» στο Χατζηιωσήφ Χρ. (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ου αιώνα, Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, τ. Β1, Βιβλιόραμα, Αθήνα.
  • Κλάψης Αντώνης 2010, Το ελληνοτουρκικό Οικονονικό Σύμφωνο της 10ης Ιουνίου 1930. Ο Ελεύθέριος Βενιζέλος και η διευθέτηση των εκκρεμοτήτων της Σύμβασης της Λωζάννης για την ανταλλαγή των πληθυσμών, Ι. Σιδέρης, Αθήνα.
  • Κοντογιώργη Έλσα 2003, «Η αποκατάσταση:1922-1930», στο Ιστορία του Νέου Ελληνισμού: Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, τομ. 7ος, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
  • Λούκος Χ. 1999, «Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες στην Ερμούπολη», στο Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα.
  • Τζάκης Δ. 2003, «Το Κλέφτικο και το Ρεμπέτικο τραγούδι: εθνικοί Μύθοι και Λαογραφικές Αναζητήσεις» στο Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση Ελληνικής Μουσικής και Χορού, τ. Γ, ΕΑΠ, Πάτρα.
  • Τσάμπρας Γ. 2003, «Εμφάνιση και Καθιέρωση της Δισκογραφίας: από τη Μικρασιατική καταστροφή έως την Κατοχή», Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση Ελληνικής Μουσικής και Χορού, τ. Γ, ΕΑΠ, Πάτρα.
  • Τσάτερ Μέλβιλ, 1925, «1922: ο μεγάλος ξεριζωμός», στο National Geografic, (Νοεμ). Ανατύπωση 2007 από το ελλ. τμήμα.
  • Χατζηιωσήφ Χρ. 2002, «Το προσφυγικό σοκ: οι σταθερές και οι μεταβολές της ελληνικής οικονομίας» στο Χατζηιωσήφ Χρ. 2002, (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ου αιώνα, Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, τ. Β1, Βιβλιόραμα, Αθήνα.

.

Εξωτερικές συνδέσεις

Ψηφιακό αρχείο ΕΡΤ

*

*

Από την Ιστορία της Σμύρνης

[…] Πρόκειται για μία από τις αρχαιότερες πόλεις και λιμένες της Μεσογείου, της αρχαίας Ιωνίας. Ιδρύθηκε περί το 3000 π.Χ. και επέζησε μέχρι σήμερα. Στη μακραίωνη ιστορία της έχει αλλάξει δύο θέσεις. Η πρώτη των προϊστορικών χρόνων που αναφέρει οΣτράβων ως «Παλαιά Σμύρνη» και η δεύτερη που έκτισε ο Μέγας Αλέξανδρος και οι επίγονοι αυτού κατά την ελληνιστική περίοδο. Κατοικήθηκε από ελληνικούς πληθυσμούς από την αρχαιότητα μέχρι και την Καταστροφή της Σμύρνης το 1922 και την ανταλλαγή πληθυσμών που ακολούθησε με τη Συνθήκη της Λωζάνης.

Ο χριστιανικός πληθυσμός της Σμύρνης είχε υποστεί σφαγές και πριν το 1922. Η πρώτη σημαντική περίπτωση ήταν κατά τα Ορλωφικά το 1770. Τότε είχαν συρρεύσει στη Σμύρνη περί τους 4.000 ενόπλους μουσουλμάνους από διάφορα μέρη με σκοπό να αντιμετωπίσουν τυχόν απόβαση των Ρώσων. Όταν την 8 Ιουλίου έγινε γνωστή η κατστροφή του Οθωμανικού στόλου στη ναυμαχία του Τσεσμέ, μουσουλμανικός όχλος επιδόθηκε για εκδίκηση σε σφαγή Ελλήνων και άλλων χριστιανών, ακόμα και ευρωπαίων. Κατά την εκτίμηση του Γάλλου προξένου Peyssonnel σφαγιάστηκαν 1000-1500 άτομα. Τότε ο αριθμός των Ελλήνων στην πόλη ανερχόταν σε περίπου 20.000 άτομα.[1]

Σφαγές εναντίον Ελλήνων και άλλων χριστιανών έγιναν επίσης κατά την Επανάσταση του 1821.(πηγή: Βικιπαίδεια)*

*ΟΜΩΣ>>>

Έγιναν, επίσης, τρομερές σφαγές εναντίον μουσουλμάνων των Βαλκανίων, οι οποίες -συνήθως- δεν αναφέρονται στα ιστορικά βιβλία δίπλα στις σφαγές των χριστιανών, ούτε καταδικάστηκαν από τους Δυτικούς με τον τρόπο που καταδικάστηκαν οι σφαγές εναντίον χριστιανών.

[…] Οι Δυτικοί, όπως τόνισε ο Χαλίτ, πάντα αντιδρούσαν με οργή στην κακομεταχείριση χριστιανών από μουσουλμάνους. Οι Τούρκοι καταδικάζονταν ως εχθροί της ανθρωπότητας για τον τρόπο που φέρθηκαν στους Έλληνες κατά την Ελληνική Επανάσταση (1821-1829). Αλλά οι 15.000 Τούρκοι άντρες, γυναίκες και παιδιά που σφαγιάστηκαν στη Νότια Ελλάδα, το 1821, αγνοήθηκαν: το ελληνικό σύνθημα «Ούτε ένας Τούρκος δε θα μείνει στο Μοριά» ήταν το σύνθημα για γενοκτονία.

Στη διάρκεια των «Βουλγαρικών γεγονότων» του 1875, οι αγριότητες που διαπράχτηκαν σε βάρος των χριστιανών έκαναν μεγάλο θόρυβο στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά οι εξίσου άγριες δολοφονίες των μουσουλμάνων αποσιωπήθηκαν.

Στη δεκαετία του 1890, όταν οι Αρμένιοι διεκδίκησαν βίαια την ανεξαρτητοποίηση της Αρμενίας, οι φόνοι των Τούρκων αγνοήθηκαν από τα δυτικά κράτη, ενώ η οθωμανική απάντηση καταδικάστηκε ως απάνθρωπη ανθρωποσφαγή.

Ο σερ Τσαρλς Έλλιοτ έγραψε για την αλυσίδα σφαγών και αντιποίνων στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, «όχι από επιθυμία να αποδείξει ότι Τούρκοι και Έλληνες είναι περίπου το ίδιο, αλλά ότι είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι Τούρκοι έχουν πράγματι λόγους να φοβούνται τους χριστιανούς. Διαφορετικά, τέτοια γεγονότα όπως οι πρόσφατες σφαγές των Αρμενίων (1896) θα ήταν ανεξήγητα»  […]

Από το βιβλίο του Andrew Wheatcroft «The Ottomans» («Οι Οθωμανοί», Λιβάνης, Αθήνα, 1994).

*

*

*

Σμύρνη: Η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης 1900-1922

(Smyrna, the destruction of a cosmopolitan city)

Ντοκιμαντέρ της Μαρίας Ηλιού

Ιστορικός Σύμβουλος: Αλέξανδρος Κιτροέφ

*

*

1922

του Νίκου Κούνδουρου

Βασισμένο στο μυθιστόρημα «Το νούμερο 31328» του Ηλία Βενέζη

*

*

Ματωμένα Χώματα

Τηλεοπτική Σειρά του Κώστα Κουτσομύτη

βασισμένη στο βιβλίο της Διδώς Σωτηρίου «Ματωμένα Χώματα»

Προβλήθηκε από το κανάλι Alpha (2008-2009)

21 Επεισόδια (εδώ )

Επεισόδιο 1

*

*

Μία οπτική γωνία για τη ζωή στη Σμύρνη πριν την καταστροφή

«Οι Μάγισσες της Σμύρνης»

Τηλεοπτική Σειρά του Κώστα Κουτσομύτη

βασισμένη στο βιβλίο της Μάρας Μειμαρίδη «Οι Μάγισσες της Σμύρνης»

Προβλήθηκε από το κανάλι Mega (2005)

30 Επεισόδια, διάρκειας 45΄ (εδώ )

Επεισόδιο 1

*

*

Η καθημερινή ζωή & ιστορία ολόκληρου του κόσμου της Πόλης,

μέσα από τα γεγονότα που τον σημάδεψαν πριν τον Α’ Παγκοσμιο Πόλεμο.

ΛΩΞΑΝΤΡΑ

Τηλεοπτική Σειρά του Γρηγόρη Γρηγορίου

βασισμένη στο βιβλίο της Μαρίας Ιορδανίδου «Λωξάντρα»

Προβλήθηκε από το κανάλι ΕΡΤ (1980-1981)

Παραγωγή: αστήρ tv
Σεναριο: Χρήστος Δοξαράς
Σκηνοθεσία: Γρηγόρης Γρηγορίου
Μουσική: Ελένη Καραΐνδρου

Πρωταγωνιστούν: Πάνος Χατζηκουτσέλης, Μπέτυ Βαλάση, Γιώργος Κυρίτσης, Γιάννης Αργύρης, Βασίλης Μαυρομμάτης, Ανθή Ανδρεοπούλου, Αλμπέρτο Εσκενάζυ

30 Επεισόδια  (εδώ )

Επεισόδιο 1

*

*

Επίσης:

Σεπτεμβριανά: Πόλη-6 & 7 Σεπτεμβρίου 1955

 *

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s